مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 214

ص:217

1- (1) . قرب الإسناد: ص 261.
2- (2) . محقّق خوئی این احتمال را با عبارت «لایقال» مطرح کرده و سپس پاسخ گفته است: «لا یقال: إنّ هذه الروایه مجمله لا تفی بإثبات المقصود، فإنّه یحتمل أن یکون قوله علیه السلام: (لا تدهن به) من باب الإفتعال بالتشدید، فیکون دالّاً علی عدم جواز تنجیس البدن، أو من باب الإفعال، فلا یمکن الإستناد إلیها فی عدم جواز الإستعمال مطلقاً. فإنّه یقال: إنّ ظاهر الروایه هو النهی عن طلبی البدن بالدهن المتنجّس، و من الواضح أنّ الإدّهان من الإفعال بمعنی الخدعه، وأنّ الذی بمعنی الطلی هو من باب الإفتعال» (مصباح الفقاهه: ج 1 ص 127). بنا بر این، به نظر می رسد که این قول، صِرف احتمال است و معلوم نیست کسی قائل به آن باشد.
3- (3) . محقّق خوئی این فعل را از باب افتعال می دانند (ر. ک: مصباح الفقاهه: ج 1 ص 127).

می کشیم و همانند شیخ اعظم رحمه الله به سراغ قاعده می رویم.

ب) قاعده و اصل اوّلی در انتفاع از شیء متنجّس

آیا قاعده در استفاده از شیء متنجّس، «جواز» است مگر چیزهایی که با دلیل خارج شده اند، یا قاعده «منع» است مگر چیزهایی که با دلیل خارج شده اند؟ آیا می توان گفت که به دلیل وجود دلایل خاص، خوردن روغن متنجّس و همچنین استصباح آن در زیر سقف جایز نیست؛ لیکن باقی انتفاعات آن بنا به قواعد اوّلی جایز است؟ یا برعکس باید قائل به «اصاله الحظر» و «اصاله المنع» شویم و بگوییم: وقتی چیزی نجس شد، همۀ انتفاعات آن حرام است، مگر انتفاعی که با دلیل خاص استثنا شود. بنا بر این، استفاده از روغن متنجّس برای استصباح زیر آسمان، به دلیل وجود ادلّۀ خاص جایز است، امّا هر گونه استفاده و انتفاع دیگر، ممنوع است؟

از نظر شیخ انصاری رحمه الله اصل، جواز همۀ انتفاعات است. در مقابل، افرادی مثل صاحب جواهر رحمه الله، قائل به اصل عدم جواز هستند.

1. قول به اصل جواز انتفاع:

شیخ رحمه الله عبارت های بسیاری را از سیّد مرتضی،(1) شیخ طوسی،(2) سیّد ابن زهره(3) و بزرگان دیگر قدس سرهم(4) نقل می کند، سپس می گوید: اقوی این است که همۀ انتفاعات، جایز