مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 215

ص:218

1- (1) . «وممّا انفردت به الإمامیّه أنّ کلّ طعام عالجه الکفّار من الیهود والنصاری وغیرهم ممن یثبت کفرهم بدلیل قاطع فهو حرام لا یجوز أکله ولا الإنتفاع به، وخالف باقی الفقهاء فی ذلک. و قد دللنا علی هذه المسأله فی کتاب الطهاره، حیث دللنا علی أنّ سؤر الکفّار نجس» (الإنتصار: ص 409).
2- (2) . شیخ طوسی در کتاب الخلاف می گوید: «مسأله 19: إذا ماتت الفأره فی سمن، أو زیت، أو شیرج، أو بزر، نجس کلّه، وجاز الإستصباح به، ولا یجوز أکله ولا الإنتفاع به لغیر الإستصباح. و به قال الشافعی» (الخلاف: ج 6 ص 91). همچنین در کتاب النهایه آورده است: «وإن کان ما حصل فیه المیته مائعا، لم یجز إستعماله و وجب إهراقه» (النهایه ص 588).
3- (3) . «واشترطنا أن یکون منتفعاً به، تحرزاً ممّا لا منفعه فیه، کالحشرات وغیرها. وقیدنا بکونها مباحه، تحفّظاً من المنافع المحرّمه، ویدخل فی ذلک کلّ نجس لا یمکن تطهیره إلّاما أخرجه الدلیل» (غنیه النزوع: ص 213).
4- (4) . گروهی از متقدّمان از قبیل شیخ مفید و شیخ طوسی و سیّد مرتضی و سیّد بن زهره وابن ادریس حلّی و برخی از متأخّران از قبیل صاحب مفتاح الکرامه (ر. ک: کتاب المکاسب: ج 1 ص 44 و 45).

است، مگر آنچه با دلیل خارج گردد.(1)

ظاهر عبارت کتاب المکاسب، این است که ایشان برای این مدّعا، دو دلیل دارد: یکی «أصاله البرائه» و دیگری قاعدۀ «حلّ جمیع ما فی الأرض».

در مورد «أصاله البرائه»، روایات متعدّد و مستفیضه وجود دارد،(2) مانند:

«ما حَجَب

اللّهُ عن العِباد فَهُوَ موضوعٌ عنهم»، (3) یا

«کلُّ شیء مطلق حتّی یرد فیه نهی». (4) مدلول این روایات، این است که در موارد شک در حلّیت یا حرمت شیء، اصل جواز است.

دلیل دومی که شیخ رحمه الله بیان می کند، میان فقها مورد بحث قرار گرفته است. قاعدۀ «حلّ جمیع ما فی الأرض» برگرفته از آیۀ 19 سورۀ مبارکۀ بقره است که می فرماید:

«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً» ؛ او همان کسی است که همۀ آنچه در زمین است را برای شما آفریده است.

محقّق طبرسی رحمه الله در بیان معنای این آیه می فرماید:

إنّ الأرض وجمیع ما فیها، نعمٌ من اللّه تعالی، مخلوقهٌ لکم، إمّا دینیهٌ فتستدلّون بها علی معرفته، وإمّا دنیویهٌ فتنتفعون بها بضروب النفع عاجلاً؛(5) زمین و آنچه در زمین است، نعمت های خداوند است که برای شما خلق شده است، یا در جهت بهرۀ دینی و معنوی شماست تا از این نعمت ها استدلال کنید بر معرفت خداوند، و یا در جهت بهرۀ دنیایی است تا از آنها به شکل های گوناگون بهره ببرید.

شیخ اعظم رحمه الله مانند محقّق طبرسی رحمه الله، بر این باور است که حرف «ل» در«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ» دلالت بر نفع و انتفاع دارد و معنای آیه این است که هرچه بر روی زمین