مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 253

ص:256

4- نتیجۀ نهایی بررسی ادلّۀ حرمت انتفاع:

بیان شد که اقتضای اصل برائت و قاعدۀ اوّلی حلّیت، در مورد انتفاع به متنجّس، جواز است مگر مواردی که با دلیل، خارج شده اند. سپس لازم بود که دلایل خاص نیز بررسی شود تا مشخّص شود که آیا دلیلی در مقابل و در تعارض این اصل و قاعدۀ اوّلی وجود دارد یا خیر. در این مقام، آیات و روایات و اجماعاتی که احتمال داشت در مقابل اصل برائت و اصل حلّیت باشد، بررسی شد. نتیجۀ بحث و بررسی تمام این دلایل، این است که درمورد انتفاع به متنجّس، نه آیات قرآن، نه روایت معصومین علیهم السلام و نه اجماع فقها، هیچ کدام در تقابل با اصل اوّلی (اصل برائت و قاعدۀ حلّیت) نیست.

بند هفتم: بیع روغن متنجّس برای غیر استصباح

اشاره

در بند پیش روشن شد که استفاده از روغن متنجّس برای انتفاعاتی بجز استصباح نیز جایز است. اینک بحث در این است که آیا با وجود جواز انتفاع، خرید و فروش روغن متنجّس نیز به قصد انتفاعات دیگر جایز است، یا خرید و فروش آن فقط منحصر به قصد استصباح است؟ نظر شیخ اعظم رحمه الله این است که ظاهر، جواز بیع است.(1) ایشان در ذیل عبارتی از علاّمۀ حلّی رحمه الله، همین حکم را از شهید ثانی رحمه الله و محقّق ثانی رحمه الله نقل کرده است.(2)

وجه طرح این بحث، این است که در روایات، فقط مسئلۀ بیع برای استصباح بیان شده و در کلمات فقها نیز - به پیروی از روایات - فقط همین بیع، مطرح گردیده است.

پس چه بسا این مسئله، سبب توهّم حصر جواز بیع روغن متنجّس در قصد استصباح شود؛ امّا واقعیت این است که از این روایات و فتاوا، انحصار فهمیده نمی شود.

مقتضای قاعده این است که بین وجود منفعت حلال و جواز بیع، ملازمه است و اگر چیزی دارای منفعت حلال باشد، بیعش به خاطر آن منفعت حلال، جایز