مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 265

ص:268

1- (1) . مصباح الفقاهه: ج 1 ص 137.
2- (2) . فرائد الاُصول: ج 3 ص 221؛ کفایه الاُصول: ص 411.
3- (3) . برای مطالعۀ بیشتر، ر. ک: اصطلاحات الاُصول: ص 34؛ تحریر المعالم: ص 186؛ بحوث فی علم الاُصول: ج 5 ص 280؛ الحلقه الثالثه فی اسلوبها الثانی: ج 4 ص 7؛ مصباح الاُصول: ج 2 ص 3؛ تحریرات فی الاُصول: ج 8 ص 313.

تغییر یافته، مترتّب است یا نه.(1) برای مثال، در روایات آمده است: «العنب إذا غلی یحرم»؛(2) یعنی حکم حرمت، تعلیقی است و مشروط به شرط جوشش، بر انگور بار شده است. از این رو در صورت تبدیل انگور به کشمش - با این فرض که عنوان انگور یا کشمش بودن، از حالات موضوع بوده و باعث تغییر موضوع در نزد عرف نمی شود -، این سؤال پیش می آید که اگر انگور قبل از غلیان، تبدیل به کشمش شود، آیا آن حکم حرمت تعلیقی (حرمت معلّق بر غلیان) که برای انگور ثابت بوده، برای کشمش نیز ثابت است یا خیر. در این بحث، اختلاف نظر وجود دارد.

ب) محلّ اختلاف دربارۀ صحّت استصحاب تعلیقی

اختلاف نظر در این است که آیا ارکان استصحاب در استصحاب تعلیقی، موجود است یا نه. موافقان استصحاب تعلیقی بر این باورند که ارکان استصحاب در استصحاب تعلیقی موجود است و اشکالی در این استصحاب نیست. بنا بر این، همان طور که استصحاب در حکم تنجیزی جاری می شود، در حکم تعلیقی نیز جریان دارد و دیدگاه ما نیز همین است.

امّا محقّق نائینی قدس سره - بر خلاف مشهور -، معتقد است که شرط در قضایا و از جمله در عبارت «العنب إذا غلی یحرم»، «غلیان» شرط برای موضوع است نه حرمت. در نتیجه، موضوع فقط عنب نیست؛ بلکه موضوع، مرکّب از «العنب» و «إذا غلی» است.

ایشان از این طریق، نتیجه می گیرد که در یقین و حالت سابقه، فقط جزء نخست یعنی «عنب» وجود دارد و جزء دوم یعنی «غلیان» موجود نبوده و متعلّق یقین ما نیست. از این رو، با توجّه به این که موضوع در این جا حالت سابقه ندارد و این مستصحب، محقّق نبوده است، استصحاب جاری نمی شود.