مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 351

ص:354

غذایی می پزد و یا کسی که ساختمانی را می سازد، عقل می گوید این انسان در استفاده از نتایج و منافع این غذا یا ساختمان، نسبت به انسان های دیگر اولویّت دارد. نتیجه و اثری که بر تألیف یک کتاب مترتّب می شود، این است که مؤلّف می تواند آن کتاب را چاپ و منتشر کند و از این راه سودی به دست بیاورد. مطابق حکم عقل، نویسندۀ کتاب نسبت به این اثر و نتیجه از دیگران اولی است.

اگر این حکم عقلی پذیرفته شود، مسئله تمام است و اشکالی بر آن مترتّب نیست؛ امّا برخی از فقها در پذیرش حکم عقل در مورد اولویت انسان در نتایج و آثار، اشکال کرده اند. بنا بر نظر این گروه، اگر انسان کاری را انجام داد، مطابق حکم عقل، انسان نسبت به عملی که انجام داده از دیگران اولی است؛ امّا نسبت به آثار آن معلوم نیست که عقل چنین حکمی کند.

دیدگاه ما در این مسئله این است که این تفکیک، تفکیک درستی نیست و عقل چنین فرقی میان خود فعل و نتیجۀ فعل نمی گذارد. ملاک عقل، صدور از شخص است؛ یعنی اگر انسان کاری را انجام داد، چون صادر از اوست، این شخص نسبت به دیگران در آن کار اولویت دارد. همین ملاک در آثار هم وجود دارد و اگر کار انسان آثاری داشت، اولویت این نتایج و آثار هم با همان شخص است.

ج) بیان سوم: حفظ نظام اجتماعی

بیان سوم برای دلیل عقلی، این است که عقل، حفظ نظام اجتماعی بشر را لازم می داند و آنچه را که موجب اختلال نظام بشر باشد، قبیح می داند.

این دلیل عقلی بسیار در فقه استفاده می شود. از باب مثال چند نمونه ذکر می شود:

1. در بحث قضا اگر قضا و قضاوت، مشروعیت نداشته باشد، اختلال نظام لازم می آید؛ زیرا در اختلافات باید مرجعی برای حلّ نزاع باشد.

2. در باب اجتهاد و تقلید، اگر کسی نه مجتهد باشد و نه تقلید کند، ناچار است که احتیاط کند، امّا این احتیاط محدودیتی دارد و تا جایی مجاز است که موجب اختلال