مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 383

ص:386

1- (1) . کتاب المکاسب: ج 1 ص 59.
2- (2) . ریاض المسائل: ج 1 ص 499.
3- (3) . مقرّر: استفاضه به دو معنا به کار رفته است:

مقدّس اردبیلی رحمه الله در مجمع الفائده و البرهان، پس از آن که در مورد ساختن بت و صلیب، حکم به حرمت کرده و گفته است: «و یحرم عمل الأصنام و الصلبان و غیرهما من هیاکل العباده المبتدعه»، حکم آلات لهو و آلات قمار را مطرح نموده و در نهایت فرموده است: «و دلیل تحریم الکلّ الإجماع».(1)

علّامه رحمه الله نیز می فرماید: «بلا خلافٍ بین علمائنا».(2)

صاحب جواهر رحمه الله نیز می نویسد: «بلاخلافٍ أجده، بل الإجماع بقسمَیه علیه»؛(3)

یعنی نه تنها خلافی در این مسئله نیست، بلکه هم اجماع منقول در این باب وجود دارد و هم خودِ من اجماع علما را در این باره تحصیل کرده ام.

همچنین دیدیم که شیخ انصاری رحمه الله نیز فرمود: «بل الظاهر الإجماع علیه».(4)

لیکن به نظر ما این اجماع حجّیت ندارد؛ زیرا با توجّه به دلایل دیگر، این اجماع یا اجماع مدرکی است و یا محتمل المدرک. اجماع باید اصالت داشته باشد؛ یعنی به تنهایی کاشف از رأی معصوم علیه السلام باشد؛ امّا اگر مستند به مدرک باشد و یا احتمال دهیم که مستند به مدرک است، از تعبّدی بودن ساقط می شود و عنوان دلیلیّت ندارد.