مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 385

ص:388

این باشد که مقصود آیه، باطل عرفی است، این آیه نمی تواند مورد استدلال باشد؛ زیرا عرفی که شامل مسیحیان و بت پرستان است، بت و صلیب را باطل نمی داند؛ امّا اگر مبنا این باشد که آیۀ شریفه، شامل باطل شرعی نیز می شود، گرفتن پول برای صلیب و صنم، «أکل مال به باطل» و منهیٌّ عنه خواهد بود.

2- بررسی معنای «باء» در «بالباطل»

نکتۀ دوم این است که «باء» در «بِالباطل»، باء سببیت است یا باء مقابله. اگر «باء» به معنای سببیت باشد، چگونگی عوضین در معامله شرط نیست و معنای آیه این خواهد بود که پول به دست آمده، نباید از راه باطل - مانند قمار و ربا - باشد؛ بلکه باید از راه های حلالی مثل بیع باشد. در این صورت، نمی توان از این آیه برای بحث خرید و فروش صلیب و صنم استفاده کرد؛ زیرا اگر خرید و فروش صلیب و صنم، مطابق عقود شرعی انجام شود، این آیه دلالتی بر بطلانش نخواهد داشت.

امّا اگر «باء»، باء مقابله باشد، آن گاه معنای آیه این خواهد بود که در مقابل چیزی که باطل است (مانند بت) پول نگیرید. در این صورت، دلالت آیه در مورد شرایط عوضین (ثمن و مثمن) خواهد بود و می توان در بحث فعلی به این آیه استناد کرد.

2-1. قرائن سببیّت «باء»

قرائنی موجود است که مطابق این قرائن، «باء» در «بِالباطِل» به معنای سببیّت است، که اگر این گونه باشد - همان گونه که در سطرهای پیشین گفته شد -، نمی توان در بحث فعلی به این آیه استناد کرد.

1. قرینۀ نخست، این است که استثنای«إِلاّ أَنْ تَکُونَ تِجارَهً عَنْ تَراضٍ» ، باید با مستثنی منه سنخیت داشته باشد و اگر «باء» برای مقابله باشد، سنخیتی میان مستثنا و مستثنی منه وجود نخواهد داشت. بر اساس قرینۀ سنخیت، تجارت از زمرۀ اسباب است، پس «باء» هم باید باء سببیت باشد و معنای آیه این است که: «لا تأکلوا أموالکم بینکم بالباطل إلّاإذا کان سببه تجارهً عن تراضٍ».