مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 401

ص:404

آیا می توان گفت فروش صنم به قصد این که دیگری آن را عبادت کند، حرمت تکلیفی دارد و عقل این حرمت تکلیفی را می فهمد؟! آنچه عقل می فهمد این است که عبادت غیر خدا قبیح است. نتیجۀ سخن ایشان این است که برای حرمت تکلیفی معاملۀ صنم یا صلیب، به دلیل لفظی نیاز نداریم؛ یعنی عقل به تنهایی درک می کند که این معامله حرام و باطل است. امّا آیا عقل، قبح این مرحله را هم درک می کند یا نه؟ در باب ظلم، عقل حکم می کند که خود ظلم قبیح است؛ امّا اگر ظلم محتاج به مقدّماتی باشد - مثل این که انسان برای این که نسبت به کسی ظلم کند، لازم است راهی را طی کند و وسیله ای را همراه خودش بردارد تا او را مضروب کند -، آیا عقل این مقدّمات را هم قبیح می داند؟

باید دقّت کرد که این بحث با بحث مقدّمۀ واجب خلط نشود؛ زیرا در بحث مقدّمۀ واجب، تردیدی در وجوب عقلی مقدّمه نیست؛ یعنی اگر شارع به ذی المقدّمه ای امر کرد که آن ذی المقدّمه، متوقّف بر تحصیل مقدّمه ای بود، عقل این مقدّمه را واجب می داند؛ امّا در این جا بحث در این است که ملاک، قبح خود ظلم است. فرض کنید کسی به قصد ظلم به شخص دیگر، چوبی را برداشته و به منزل آن شخص رفته تا به او ظلمی را انجام دهد، لیکن آن شخص در منزل نبوده است؛ حال اگر از عقل سؤال کنید که آیا کاری که این شخص تا این جا انجام داده از مصادیق کار قبیح است یا نه، پاسخ این است که خیر؛ زیرا تا این جا قبیح و ظلمی واقع نشده است. آری، از دیدگاه شرع و بر حسب ظاهر برخی از روایات، فکر گناه هم از مصادیق گناه شمرده شده است امّا شارع متعال از آن اغماض نموده است. این امر، یکی از موارد اختلاف بین عقل و شرع است. عقل، فکر ظلم و یا حتّی مقدمات آن را در صورتی که منجر به تحقّق ظلم در خارج نشود، ظلم نمی داند؛ امّا شارع آن را ظلم و حرام می داند.

2- بررسی تنقیح مناط امام خمینی

نکتۀ دوم این است که ایشان دربارۀ تنقیح مناط در باب خمر گفته است: خرید و فروش خمر به خاطر فسادش حرام است و این فساد، در مورد وثن بیشتر از فساد در مورد