مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 415

ص:418

4-1. اشکال اشاعۀ فساد و پاسخ امام خمینی

امام خمینی قدس سره اشکالی را در مورد نظر خودشان مطرح کرده اند و آن این که: اگرچه فروشنده در این جا مادّه را می فروشد، ولی به هر حال آنچه تحویل مشتری می دهد بت است و این موجب اشاعۀ فساد است و ما می دانیم که شارع چنین معامله ای را اجازه نمی دهد.(1)

توضیح این که: حکم به جواز چنین بیعی، مستلزم این است که بیع آلات قمار و آلات لهو و لعب نیز به اعتبار مادّه اش صحیح باشد، در حالی که چنین حکمی موجب اشاعۀ فساد است و مذاق شارع این است که معاملاتی که موجب اشاعۀ فسادند را امضا نفرماید.

ایشان پاسخ می دهند که ما قبول داریم مذاق شارع این است که چنین شرطی باطل است و نباید بت را با این هیئت تسلیم مشتری کند، امّا این مسئله مستلزم بطلان معامله نیست.(2)

توضیح این که: اگر فروشنده، مادّۀ بت را در شکل یک بت بفروشد و «عدم الکسر» را هم شرط کند، قبول داریم که امحای آن واجب و تسلیمش به مشتری حرام است و شرطی که کرده شرط فاسد است، امّا چه وجهی برای بطلان معامله وجود دارد؟

در واقع، بر خلاف سایر معاملات که به محض واقع شدن بیع، تحویل ثمن به بایع و تحویل مثمن به مشتری واجب است، در این جا معامله صحیح است، امّا تسلیم مبیع به این شکل به مشتری حرام است؛ بلکه باید آن را پیش از تحویل به مشتری بشکند.

بنا بر این، فتوای امام خمینی قدس سره این است که نه تنها آن دو شرطی که علاّمه رحمه الله مطرح کرده، لازم نیست؛ بلکه طبق قاعده، معامله صحیح است.

4-2. بررسی دیدگاه امام خمینی

دو اشکال در مورد نظر ایشان به نظر می رسد:

اشکال نخست: اگرچه بر حسب دقّت عقلی، مسئلۀ بیع جدا از تحویل مبیع است؛ امّا به لحاظ عرف وقتی که بت به لحاظ مالیّت مادّه اش فروخته می شود، خودِ فروختن