مکاسب محرمه: درس های خارج فقه حضرت آیه الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دام ظله جلد دوم صفحه 443

ص:446

1- (1) . کتاب المکاسب: ج 1 ص 62.
2- (2) . برای اطّلاع از فتاوای اهل سنّت در این بحث، ر. ک: جزیری، الفقه علی المذاهب الأربعه: ج 2 ص 217-219. همچنین آقای توحیدی در مصباح الفقاهه می نویسد «فی ج 5 شرح فتح القدیر: إذا کان أحد العوضین أو کلاهما محرّماً فالبیع فاسد. وفی ج 2 فقه المذاهب ص 166 عن الشافعیه: أنّ مِن شرائط المعقود علیه أن یکون منتفعاً به شرعاً. وفی ص 167 عن الحنفیه: لا ینعقد بیع کلّ ما لا یباح الإنتفاع به شرعاً. وفی ص 168 عن المالکیه: من شرائط المعقود علیه أن یکون منتفعاً به شرعاً فلا یصحّ بیع آله اللهو. وفی ج 3 فقه المذاهب ص 175: تحرم إجاره آلات الطرب و ثمنها. أقول: لا شبهه فی ظهور کلمات هؤلاء، بل صراحه بعضها فی حرمه بیع آلات الملاهی فإنّ الإنتفاع بها حرام فی الشریعه المقدّسه بالإتّفاق، ولا ینافی ذلک لما سیأتی فی البحث عن حرمه الغناء من ذهاب العامّه إلی جواز الغناء فی نفسه» (مصباح الفقاهه: ج 1 ص 155، پاورقی 1).
3- (3) . مجمع الفائده والبرهان: ج 8 ص 41؛ ریاض المسائل: ج 1 ص 499؛ مستند الشیعه: ج 14 ص 88.

الف) بررسی دلایل عام

اشاره

شیخ انصاری رحمه الله در بحث آلات قمار می فرماید: «ویأتی جمیع ما تقدّم فی هیاکل العباده»؛(1) یعنی همۀ دلایلی که دالّ بر بطلان و حرمت خرید و فروش هیاکل عبادت بود، در آلات قمار هم جریان دارد. ایشان در بحث آلات لهو هم می گوید: «لجمیع ما تقدّم فی المسأله السابقه»؛(2) یعنی تمام دلایلی که در آلات قمار و هیاکل عبادت مطرح بود، در آلات لهو هم مطرح می شود.

دربارۀ این دلایل عام، نکاتی قابل تأمّل است:

1- دلیلی عقلی

در فصل نهم دیدیم که امام خمینی قدس سره برای حرمت خرید و فروش هیاکل عبادت به دلیل عقل تمسّک کردند.(3) نتیجۀ بررسی دلیل ایشان مناقشاتی بود که موجب عدم پذیرش این دلیل بود؛ لیکن آنچه در این جا لازم است گفته شود، این است که حتّی اگر استدلال امام خمینی قدس سره در بحث هیاکل عبادت پذیرفته شود و بپذیریم که دلیل عقل در آن جا جریان دارد، امّا در آلات قمار و آلات لهو مجالی برای آن نیست؛ چه آن که دلیل امام خمینی قدس سره، به مفاسد هیاکل عبادت اختصاص دارد. ضمن این که شیخ رحمه الله در مورد هیاکل عبادت و آلات قمار اشاره ای به دلیل عقلی ندارد. بنا بر این، آن گاه که می گوید: «لجمیع ما تقدّم فی المسأله السابقه»، سخنش شامل این دلیل عقلی نیست.

2- آیۀ شریفۀ «إِنَّمَا الْخَمْر والمیسر»

دلیل دیگر حرمت بیع آلات قمار و هیاکل عبادت، آیۀ شریفۀ«إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ»4 بود. روشن است که این دلیل منحصر به همان دو باب است و نمی توانیم آن را در بحث خرید و فروش آلات لهو، مورد استفاده قرار دهیم.