حکم ظاهری : پذیرش یا انکار؟ صفحه 12

ص:19

مؤدای دلیل فقاهتی، «حکم ظاهری» و به مؤدای دلیل اجتهادی، «حکم واقعی» گفته می شود.

اصطلاح دوم

در این اصطلاح، به هر حکمی که ظاهراً و در فرض جهل به حکم واقعی برای مکلّف ثابت است حکم ظاهری گفته می شود؛ یعنی خداوند تبارک و تعالی احکامی دارد که در لوح محفوظ ثابت اند اما از آن جا که ما راهی برای دسترسی به حکم واقعی نداریم، راه هایی وجود دارند که به وسیلۀ آن بتوانیم احکام را شناخته و بدان عمل کنیم. طبق این اصطلاح، حکم ظاهری، مؤدیات امارات و اصول عملیه و به عبارت دیگر مؤدای ادلۀ فقاهتی و ادلۀ اجتهادی را شامل می شود، اعمّ از این که در احکام باشد یا در موضوعات.

بر این اساس، حکم واقعی همان حکمی است که عند اللّه ثابت است و ما نسبت به آن جهل داریم.

این اصطلاح حکم ظاهری، اعمّ از اصطلاح اول است؛ چون اصطلاح اول فقط شامل اصول عملیه می شد اما اصطلاح دوم علاوه بر اصول عملیه، امارات ظنی را نیز شامل می شود.

مرحوم آیه اللّه خویی دربارۀ این اصطلاح می گوید: در این اصطلاح، جهل به حکم واقعی، ظرف ثبوت حکم ظاهری است همان گونه که در اصطلاح اول نیز جهل به واقع در تعریف حکم ظاهری اخذ شده است. تفاوت این دو اصطلاح از آن جهت است که در اصطلاح اول گفته می شود: حکم ظاهری در ظرف جهل یا شک به واقع جعل شده، بدون آن که نظر به واقع باشد، ولی در اصطلاح دوم با این که حکم ظاهری در فرض جهل به واقع جعل شده اما با این حال، به واقع نظر دارد و کاشف از آن است.(1) این مطلب در آینده مورد بررسی قرار خواهد گرفت.