حکم ظاهری : پذیرش یا انکار؟ صفحه 259

ص:266

این راه حل نیز صحیح نمی باشد؛ چون اگر شارع به احتیاط امر می کرد موجب اختلال نظام و عسر و حرج شدید و در نهایت، موجب انزجار مردم از دین می شد، در حالی که بنای شارع بر این است که مردم در سهولت بوده و جذب دین شوند و امر به احتیاط با بنای شارع ناسازگار است. پس این راه نمی تواند مورد پذیرش شارع باشد.

راه سوم

راه سوم، تعبّد به امارات و ظنون (مانند خبر واحد و ظواهر) است. از نگاه شارع تنها راهی که اساس شریعت را حفظ کرده و جلوی اضمحلال آن را می گیرد، این است که مردم در اخذ احکام بر طبق همان روش متعارف و سیرۀ معمول خویش عمل کرده و به همان طرق متعبّد شوند؛ یعنی شارع همان طرق را امضا کرده و حجت قرار دهد.

شاهد این مطلب آن است که خود ائمه علیهم السلام مردم را به روات ارجاع می دادند؛ مثلاً در موردی امام علیه السلام با اشاره به زراره می فرماید: « علیک بهذا الجالس»(1) در حالی که اگر اخذ خبر ثقه محذور داشت و جایز نبود ائمه علیهم السلام مردم را به ثقات ارجاع نمی دادند.

اساساً غیر از اتکای به امارات و ظنون راه دیگری وجود ندارد؛ چون مصلحت عمل به ظنون و امارات که حفظ شریعت و بقای دین را به دنبال دارد نسبت به تفویت مصلحت از ناحیۀ بعضی از مسلمانان به مراتب مهم تر است. بنابراین، در زمان انفتاح نه تنها از تعبّد به امارات و ظنون محذوری لازم نمی آید بلکه مصلحت مهم تری در تعبّد به امارات و ظنون وجود دارد که چاره ای جز تعبّد به آن نیست.

ب) در حال انسداد

اشاره

اگر در زمان انسداد که امکان دسترسی به ائمه علیهم السلام وجود ندارد و باب علم نسبت به احکام مسدود است شارع مردم را به امارات و ظنون متعبّد نکند و آن ها را حجت قرار ندهد، در مقابل شارع دو راه بیشتر وجود ندارد که عبارتند از: