حکم ظاهری : پذیرش یا انکار؟ صفحه 276

ص:283

دارد که اقتضا می کند مولا آن را در همۀ مراتب متأخّر حفظ کند و گاهی به این درجه از اهمیت نبوده و فقط حفظ آن از قِبل خطاب اول اهمیت دارد. اگر این مصلحت، اهمیت بسیاری داشته باشد، شارع می خواهد این اراده را به هر صورتی ابراز و بر این اساس، ابراز اراده را اراده می کند؛ مثل بقای شریعت یا حفظ دماء مسلمین که برای شارع بسیار مهم بوده و به هر قیمتی می خواهد این اراده را ابراز و به اطلاع مردم برساند. برای این منظور از هر طریقی استفاده می کند؛ یعنی ابتدا با خطاب و حکم واقعی اراده می کند که مردم نسبت به جان، آبرو و مال مسلمانان مراقب باشند و سپس با استفاده از حکم ظاهری، این اراده را به مردم ابلاغ می کند. پس گاهی آن قدر مراد شارع برای او اهمیت دارد که به حکم واقعی اکتفا نکرده و به خود اجازه نمی دهد که مکلّف را در جهل خود رها کند بلکه می خواهد این اراده را به هر وسیله ای حفظ نماید. اما گاهی مراد او چندان مهم نمی باشد و از این رو به خطاب واقعی اکتفا کرده و اگر هم جهل مکلّف برطرف نشود ضرورتی برای رفع آن نمی بیند؛ به عبارت دیگر، از نظر شارع اگر مکلّف از خطاب واقعی اطلاع یابد در این صورت، واقع را درک کرده است و اگر خطاب واقعی به او واصل نشود مهم نبوده و ضرورتی نمی بیند که ارادۀ اولیه خویش را به هر صورتی - اگرچه با یک خطاب ظاهری - ابراز نماید بلکه مولا سکوت کرده و به فهم مکلّفین به کمک عقل اکتفا می کند.

آن چه گفته شد به حسب مقام ثبوت بود ولی محقّق عراقی دربارۀ مقام اثبات نیز مطالبی را بیان می کند که برای پرهیز از طولانی شدن کلام از پرداختن به آن خودداری می کنیم.

نتیجه

محقّق عراقی پس از بیان دو مقدمه، در صدد دفع محذور نقض غرض برمی آید.

محذور این بود که غرض خداوند متعال از جعل حکم واقعی، انبعاث و انزجار مکلّفین