حکم ظاهری : پذیرش یا انکار؟ صفحه 35

ص:42

جعل یک وجوب ظاهری در مورد نماز جمعه است یا چنین نیست؟ به عبارت دیگر، آیا قیام اماره به این معنا است که مؤدای اماره حکمی است که خداوند آن را جعل نموده است؟

برای این منظور باید چند مطلب به عنوان مقدمه بیان گردد که پس از آن، نتیجۀ بحث و رأی مختار روشن خواهد شد. تذکر این نکته لازم است مطالبی را که در مقدمات متعرض می شویم به گونۀ اجمال بوده و تفصیل آن باید در جایگاه مناسب مطرح شود.

مقدمۀ اول

مقدمۀ اول دربارۀ تبیین مسالک مختلف در حجیت طرق و امارات و بیان قول حق در این باره است. دربارۀ وجه حجیت امارات و طرق این اختلاف وجود دارد که آیا اماره، طریق است یا سبب یا هیچ کدام؟ به عبارت دیگر، آیا اعتبار و حجیت امارات از باب طریقیت است به این معنا که اماره به جهت کاشفیت از واقع و ایصال إلی الواقع معتبر شده یا آن که وجه اعتبار و حجیت اماره سببیت است؛ یعنی اماره فی الجمله سبب حدوث مصلحتی در مؤدّای اماره می شود یا اساساً اعتبار اماره بر مصلحت سلوکیه مبتنی می باشد چنان که مرحوم شیخ ادعا می کند؟

به این منظور لازم است سه مسلک یادشده را به صورت اجمالی توضیح داده و مورد بررسی قرار دهیم.

1. مسلک سببیت

اشاره

سببیت بر دو قسم است: سببیت اشعری و سببیت معتزلی.

الف) سببیت اشعری

بر اساس سببیت اشعری اگرچه احکام واقعی در لوح محفوظ به عناوین و موضوعات تعلّق یافته اند ولی این احکام به کسانی اختصاص دارند که به آن احکام علم پیدا کنند.

بنابراین احکام واقعی فقط برای عالمان به این احکام ثابت اند، اما نسبت به غیر عالمان و