حکم ظاهری : پذیرش یا انکار؟ صفحه 93

ص:100

تنبیه سوم: امکان جعل حکم ظاهری قبل از حکم واقعی

وجه این که سخن از امکان جعل حکم ظاهری قبل از حکم واقعی به میان می آید آن است که گفته می شود: در موضوع حکم ظاهری، شکّ در حکم واقعی اخذ شده است؛ بنابراین ممکن است این توهّم ایجاد شود که نخست باید حکم واقعی جعل شده باشد تا پس از شک در آن، موضوع حکم ظاهری تحقّق پیدا کند. اما حقیقت مطلب آن است که نمی توان از این مطلب که در موضوع حکم ظاهری، شک در حکم واقعی اخذ شده، نتیجه گرفت که حکم ظاهری حتماً بعد از یک حکم واقعی جعل می شود بلکه به نظر ما جعل حکم ظاهری قبل از حکم واقعی نیز امکان دارد؛ چون این مطلب که در موضوع حکم ظاهری، شک در حکم واقعی اخذ شده، نهایتاً تأخّر رتبی حکم ظاهری از حکم واقعی را ثابت می کند نه تأخّر زمانی آن را؛ بنابراین چنین نیست که حتماً باید جعل حکم ظاهری در طول حکم واقعی باشد؛ چون مراد از شک در حکم واقعی، شک خارجی که قائم به نفس مکلّف باشد، نیست تا لزوماً بعد از جعل حکم واقعی به وجود آید بلکه شک، به وجود عنوانی اش مراد است؛ چون وجود خارجی شک به مکلّف