تاملی در معنای مناسک حج صفحه 95

شهویّه و فکریّه) سه حدّ تعادلِ آنها را، شجاعت و عفّت و حکمت می‌نامد که جامع آنها ظهور «عدالت» است، که خود به عنوان مظهر تعادل و خروج از ظلم و تباهی مطرح است. «در صورتی که قوّه عفّت و شجاعت و حکمت، هر سه در کسی جمع شود، ملکه چهارمی در او پیدا می‌شود، که خاصیّت و مزاجی دارد، غیر خاصیّت آن سه قوّه، و آن مزاجی که از ترکیب سه قوّه عفّت و شجاعت و حکمت به دست می‌آید، عبارتست از عدالت. و عدالت آن است که حقّ هر قوّه‌ای را به او بدهی، و هر قوّه‌ای را در جای خودش مصرف کنی، که دو طرف افراط و تفریط عدالت عبارت می‌شود از ظلم و انظلام، ستم‌گری و ستم‌کشی.» (1) و کنترل این سه‌قوّه، جزئی از آداب حجّ و احرام است. (2) سه واژه «رَفَثْ»، «فُسُوق» و «جِدال» که به لزوم ترک آنها اشاره شده به ترتیب مربوط به سه قوّه شهویّه، غضبیّه و فکریّه هستند.

4- همراهی با طبیعت: به دلایل عدیده‌ای از جمله آیه بودنِ طبیعت و ویژگیِ تذکّردهیِ آن، (3) همراهی و همگامی با طبیعت و احساس آن به همراه حفاظت از آن (که در بحث امنیّت ذکر شد) موضوعی است که می‌توان از برخی محرّمات حجّ استنتاج نمود. اهمّ این محرّمات عبارتند از:

* در سایه نبودن به هنگام حرکت در روز

* نپوشاندن سر

1- 1. علامه طباطبایی؛، تفسیر المیزان، ج 2، صص 300- 299.
2- 2. بقره: 197.
3- 3. ر. ک: نقی‌زاده، جایگاه طبیعت و محیط زیست در فرهنگ و شهرهای ایرانی.