حج و عمره صفحه 93

و رحم مادران بودند لبیک تا آخر صیغه لبیک و (در اینجا پنج لبیک دارد).

پیغمبر فرمود خداوند عزوجل این جواب را شعار حج قرار داد، و لبیک پنجم را در روایتی که بحار از عیون(1) ذکر کرده ندارد و سازش دارد با روایت حج آدم گفته امام(2) ابوالحسن(علیه السلام).

درباره تلبیه:

6_ هنگامی که محرم می شوند خداوند عزوجل آنان را (بندگان را) ندا می کند (عبادی وامائی لاحرمنّکم علی النار کما احرمتم لی، همانگونه که برایم محرم شدید شما را بر آتش حرام می کنم. پس گفتار بندگان خدا لبیک اللهم لبیک اجابت خدایراست بر ندای آنان و با روایات دیگر می سازد روایت دیگری که صدوق در باب 61 علل حج دارد که همانا لبیک قرار داده شد برای آنکه خداوند عزوجل چون به ابراهیم فرمود، (واذّن فی النّاس بالحجّ یأتوک رجالاً)، ابراهیم ندا کرد جواب داده شد از هر درّه ای با تلبیه.

توضیح _ منافاتی در این روایات نیست، مانعی ندارد که تلبیه از زمان آدم(علیه السلام) بوده و در زمان ابراهیم(علیه السلام) تأکید و تشدید شده و ابراهیم نیز ندای خدا و امرش را به مردم رسانده، و لبیک گفتن به ابراهیم نه به لحاظ خود و خطاب آن حضرت است بلکه طریق به سوی خداست.

کما اینکه روایت سوم و چهارم منافاتی با اختیار و اراده بندگان در اطاعت و معصیت ندارد و علم ذات حق بر معصیت بنده علت و سبب معصیت نمی شود و ده بار یا بیشتر یا کمتر جواب دادن به لبیک هم علت اصلی ده بار یا بیشتر یا کمتر رفتن و جواب ندادن هم علت نرفتن نمی شود.

و در تمام این موارد اراده و اختیار اصل حج و تکرار آن از مکلف سلب نشده ترک و فعل هر دو اختیاری است، و اما هلموا با هلم ظاهراً اشاره به فرق بین