ادوار فقه (شهابی) صفحه 519

«در کوفه از حارث «1» و عبیده کسی به فریضه اعلم نبوده است» از ابن سیرین هم در بارۀ حارث «2» این مضمون، منقول است:

«من در کوفه چهار کسرا دیدم که به فقه، مشهور بودند و مردم ایشان را از فقیهان می شمردند پس هر کس نخست نام حارث را یاد می کند. عبیده را دوم و آن کس که عبیده را نخست می شمرد حارث را در درجۀ دوم نام می برد و پس از این دو فقیه، سیم را علقمه و چهارم را شریح می شمرند» آن گاه ابن سیرین گفته است:

«فانّ اربعه اخسّهم شریح، لخیار» (چهار کس که پست تر ایشان شریح باشد برجسته و برگزیده اند) به گفتۀ ابو اسحاق این شش تن فقیه کوفه، که از تابعان طبقه نخست بشمار آمده اند همه از اصحاب و شاگردان عبد اللّٰه بن مسعود بوده اند.

از سعید بن جبیر نقل شده که گفته است:

«کان اصحاب عبد اللّٰه سرج هذه القریه» (کوفه به اصحاب عبد اللّٰه مسعود روشن بوده است) همین معنی را شاعری به نظم آورده و گفته است:

و ابن مسعود الّذی سرج القریه اصحابه ذوو الاحلام

ابن مسعود در میان اصحاب پیغمبر (ص) از لحاظ شاگرد، مردی خوشبخت بوده و غیر از این شش فقیه که در اینجا نام برده شدند کسانی دیگر که همه در عصر خود شهرتی می داشته از شاگردان او بوده اند.

از شعبی منقول است:

«ما کان من اصحاب رسول اللّٰه افقه صاحبا من عبد اللّٰه بن مسعود» ابراهیم تمیمی گفته است:

«کان فینا ستّون شیخا من اصحاب عبد اللّٰه»

______________________________
(1) محتمل است مراد از این حارث، ابن قیس باشد.
(2) محتمل است مراد از این حارث، ابن قیس باشد.

ادوار

فقه (شهابی)، ج 3، ص: 530

چنانکه از پیش گفته شد در کتب رجال، عنوان «حارث اعور» بر چند کس اطلاق شده است که از همه معروفتر پسر عبد اللّٰه و حارث پسر قیس است که هر دو همدانی و هر دو از اصحاب علی (ع) و هر دو فقیه بوده اند و هر دو از علی (ع) روایت کرده اند.

نخست، بنقل از مروج الذهب مسعودی، در زمان عبد الملک مروان وفات یافته و روایت کرده که بر علی (ع) وارد شده و علی (ع) به او گفته است:

«الا تری إلی النّاس قد اقبلوا علی هذه الأحادیث و ترکوا کتاب اللّٰه؟

پس او با شگفتی گفته است: آیا مردم چنین کرده اند؟

علی (ع) گفته است: آری.

آن گاه علی (ع) گفته است: هان بدان که از پیغمبر (ص) چنین شنیدم:

«ستکون فتنه» پس گفتم: یا رسول اللّٰه در آن هنگام چه چیز از فتنه نگه می دارد و بیرون می آورد.

پیغمبر (ص) گفت:

«کتاب اللّٰه فیه نبأ ما کان قبلکم..» و در آخر علی (ع) به حارث گفت:

«خذها إلیک یا اعور».

و شاید همین حارث بوده که، بنقل از کشّی، شعبی از او روایتی از علی (ع) باین عبارت:

«.. اما انّه لا یموت عبد یحبّنی فتخرج نفسه حتّی یرانی حیث یحبّ و لا یموت عبد یبغضنی فتخرج نفسه حتّی یرانی حیث یکره» نقل کرده و پس از آن بوی، از باب تعصّب و عناد، گفته است:

«اما انّ حبّه لا ینفعک و بغضه لا یضرّک».

و همین حارث است که ابیات مشهور منسوب به علی (ع):

یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن او منافق قبلا