بحث‌هایی از فقه تطبیقی صفحه 18

و جهاد را رها نمایند. به این جهت آن راحذف نمود! (1)

امام باقر- ع- نیز فرمود: جمله «حی علی خیر العمل» در زمان رسول خدا، و نیز در زمان ابوبکر و اوائل خلافت عمر گفته می‌شد، سپس عمر دستور حذف آن را داد، وقتی علت آن را پرسیدند، گفت: مردم عوام وقتی بشنوند که نماز بهترین عمل است، در جهاد سستی کرده و از رفتن به جبهه خودداری می‌ورزند. (2)

و از امام چهارم نیز نقل شده است که «حی علی خیر العمل» در اذانِ نخستینِ اسلام بوده است، (3) و گفته‌اند که «عبداللَّه» فرزند «عمر» گاهی در اذان خود آن را می‌گفته است. (4)

برخی از دانشمندان اهل تسنن نیز نقل کرده‌اند که این جمله در زمان رسول خدا در اذان گفته می‌شده و در زمان عمر از آن حذف گردیده است، چنانکه «قوشجی» یکی از دانشمندان برجسته جهان تسنن نقل می‌کند که عمر می‌گفت: «مردم! سه چیز در زمان رسول خدا رایج و مورد عمل بود و من از آنها نهی می‌کنم، و آنها را حرام اعلام می‌کنم، و هر کس آنها را به جا آورد، او را مجازات می‌کنم، و آن سه چیز عبارتند از: 1- متعه (ازدواج موقت). 2- روابط زناشویی دو همسر بین عمره تمتع و حج تمتع. 3- گفتن «حی علی خیر العمل» در اذان. (5)

1- مجلسی، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسه وفاء، ج 81، ص 140.
2- مجلسی، همان کتاب، ص 160.
3- شوکانی، نیل الأوطار، قاهره، دارالتراث، ج 2، ص 38 و 83.
4- همان مأخذ.
5- قوشجی، شرح تجرید الأعتقاد، ط قدیم، ص 484- سید شرف‌الدین، النص والأجتهاد، ط 3، نجف الأشرف 1383 ه. ق، ص 224. البته قوشجی پس از نقل قضیه، اقدام خلیفه را چنین توجیه می‌کند که وی اجتهاد کرده است. ولی می‌دانیم که اجتهاد در مقابل نص هرگز اعتبار ندارد.