شرح معالم الاصول صفحه 109

اصل الحقّ انّ الامر بالشّی ء علی وجه الایجاب لا یقتضی النّهی عن ضدّه الخاص لا لفظا و لا معنی و امّا العام فقد یطلق و یراد به احد الاضداد الوجودیّه لا بعینه و هو راجع الی الخاص بل هو عینه فی الحقیقه فلا یقتضی النّهی عنه ایضا و قد یطلق و یراد به التّرک و علی هذا یدلّ الامر علی النّهی عنه بالتّضمن

واجب بی مقدّمه اش صحیح نیست پس ممکن است که مذمّت عقلا او را بسبب ترک فعل واجب باشد نه بسبب ترک مقدّمه

[أصل فی اقتضاء الأمر بالشی ء النهی عن ضده الخاص أو العام]

اصل الحقّ انّ الامر بالشّی ء علی وجه الایجاب لا یقتضی النّهی عن ضدّه الخاص لفظا و لا معنی و امّا العام فقد یطلق و یراد به احد الاضداد الوجودیّه لا بعینه و هو راجع الی الخاص بل هو عینه فی الحقیقه فلا یقتضی النّهی عنه ایضا و قد یطلق و یراد به التّرک و علی هذا یدل الامر علی النّهی عنه بالتّضمّن حق اینست که تعلق امر بفعلی بعنوان ایجاب مقتضی نهی از ضدّ خاص او نیست نه لفظا و نه معنی و مراد از ضدّ خاص واجب هریک از افعال وجودیّه ایست که با ان واجب در یک وقت محقّق نتواند شد چون اکل و شرب و غیر ذلک از منافیات نماز نسبت به او و مراد از اقتضای لفظی اقتضاء به یکی از دلالات ثلث یعنی مطابقه و تضمّن و التزام است و از اقتضای معنوی اقتضای اوست بدلیل خارج بدون اینکه از صیغه امر به یکی از دلالات ثلث فهمیده شود و حاصل آنکه نهی از ضدّ واجب عین مدلول امر به آن واجب و جزو مدلول او و

خارج لازم مدلول او نیست و دلیل خارجی هم نیست بر اینکه هرکاه فعلی به یک امری واجب شود ضدّ خاص او بمجرّد ان امر ضمان عنه و حرام شود و امّا ضد عام واجب را کاه هست که ازو اراده می نمایند احد اضداد وجودیّه غیر معیّنه را چون واحد غیر معینی از اکل و شرب و نوم و غیر ذلک از منافیات نماز و ضد عام به این معنی برمی کردد بضدّ خاص چه ضد عام به این معنی مفهومیت کلی که یافت نمی شود در خارج مکر در ضمن افراد که انها عبارت از اضداد خاصّه اند بلکه چه فی الحقیقه عین ضد خاصّ است زیراکه مفهومات کلیّه در خارج عین افراد خودند پس امر بواجب مقتضی نهی از ضدّ عام نخواهد بود چنانچه مقتضی نهی از ضدّ خاص نیست و کاه هست که از ضد عام واجب ترک واجب می خواهند و بنابرین معنی دلالت دارد امر بر نهی از ان ضد تضمّنا چه مدلول امر طلب فعل یا منع از نقیض ان فعل و منع از نقیض که جزو مدلول امر است عین نهی از اوست چنانچه دانسته خواهد شد و قد کثر الخلاف فی هذا الاصل و اضطرب کلامهم فی بیان محلّه تا آنجا که لنا علی عدم الاقتضاء و بتحقیق که بسیار اختلاف نموده اند اصولیّین درین مسئله و کلام ایشان مضطرب است در بیان محل نزاع از ان معانی که مذکور شد از برای ضدّ پس بعضی از ایشان محل نزاع را ضدّ عام بمعنی ترک کرفته اند و از ضدّ خاص ساکت شده اند و بعضی از ایشان در بیان محلّ نزاع ضدّ مطلق

ذکر کرده و بیان ننموده اند