شرح معالم الاصول صفحه 129

القولان لم یذهب الیهما احد من طائفتنا و انّما هما لبعض العامه و الحقّ تساوی جمیع اجزاء الوقت فی الوجوب بمعنی انّ للمکلّف الاتیان به فی اوّل الوقت و فی وسطه و

آخره و فی ایّ جزء اتّفق ایقاعه کان واجبا بالاصاله من غیر فرق بین بقائه علی صفه التّکلیف و عدمه ففی الحقیقه یکون راجعا الی الواجب المخیّر و هل یجب البدل و هو العزم علی اداء الفعل فی ثانی الحال اذا اخّره عن اوّل الوقت و وسطه قال السیّد المرتضی نعم و اختاره الشیخ علی ما حکاه المحقّق عنه و تبعهما السّید ابو المکارم ابن زهره و القاضی سعد الدّین ابن البراج و جماعه من المعتزله و الاکثرون علی عدم الوجوب و منهم المحقّق و العلّامه و هو الأقرب فیحصل مما اخترناه فی المقام دعویان

باوّل وقت یعنی شارع فعل را در اوّل وقت واجب کردانیده تجویز کرده تاخیر او را تا آخر وقت از جهه تدارک ان واجب اکر در اوّل وقت فوت شود و این قول ظاهر کلام شیخ مفید است علیه الرّحمه چنانچه علّامه طاب ثراه از او نقل نموده و قول ثانی از طایفه اینکه وجوب واجب موسّع مخصوص است به آخر وقت لیکن اکر در اوّل وقت کرده شود به منزله زکاتیست که پیش از وقت وجوب ادا شود پس سنّتی خواهد بود که بسبب او فرض ساقط می شود و مذهب ثالث ان طایفه اینست که وجوب مختصّ به آخر وقت است و اکر در اوّل وقت واقع شود رعایت کرده می شود حال مکلّف پس اکر مکلّف بر صفات تکلیف باقیست تا آخر وقت ظاهر می شود که آنچه در اوّل وقت واقع شده بود واجب بود و دیکران فعل بر او واجب نیست و اکر از صفات مکلّفین بدر رود ظاهر می شود که آنچه کرده بود سنّت بود و ظاهر اینست که

مراد این قائل از شقّ اول این باشد که اکر مکلّف بر تکلیف باقی بماند تا آخر وقت کاشف بفعل می آید که آنچه در اوّل وقت کرده بود الحال یعنی در آخر وقت متّصف می شود بوجوب نه اینکه منکشف می شود که در اوّل وقت متّصف بوجوب بود چه این معنی منافات دارد با اختصاص وجوب به آخر وقت اکرچه توجیه نیز در غایت ضعف است و باین دو قول هیچ یک از علمای امامیّه رضی اللّه عنهم قائل نشده اند بلکه بعضی از عامّه قائل شده اند با ایشان و بس و حقّ درین مسئله اینست که جمیع اجزای وقت در وجود مساویند باین معنی که مکلّف را جایز است اتیان بفعل مامور به در اوّل وقت و وسط وقت و آخر وقت و در هر جزوی که اتّفاق افتد ایقاع فعل ان فعل واجب بالاصاله است و هیچ فرقی نیست درین حکم میان اینکه مکلّف بر صفت تکلیف باقی بماند تا آخر وقت یا از تکلیف بدر رود پس فی الحقیقه واجب موسّع راجع می شود بواجب مخیّر چه واجب بر او یکی از افراد ان فعلست که ممکن است اتیان بانها از اوّل وقت تا آخر وقت و تفاوتی که