شرح معالم الاصول صفحه 19

غیر انّا نذکر علی سبیل التّنبیه أشیاء فی هذا المعنی من جهه العقل و النّقل کتابا و سنه مقتصرین علی ما یتادّی به الغرض فانّ الاستیفاء فی ذلک یقتضی تجاوز الحدّ و یفضی الی الخروج عمّا هو المقصد فامّا الجهه العقلیه فهی انّ المعقولان تنقسم الی موجود و معدوم و ظاهر انّ الشرف للموجود ثمّ الموجود ینقسم الی جماد و نام و لا ریب انّ النّامی اشرف ثمّ النّامی ینقسم الی حسّاس و غیره و لا شکّ انّ الحسّاس اشرف ثمّ الحسّاس ینقسم الی عاقل و غیر عاقل و لا ریب انّ العاقل اشرف ثمّ العاقل ینقسم الی عالم و جاهل و لا شکّ انّ العالم اشرف فالعالم ح اشرف المعقولات فصل و امّا الکتاب الکریم فقد اشیر الی علقه ذلک فی مواضع منه الاوّل قوله تعالی فی سوره العلق و هی اوّل ما نزّل علی نبیّنا صلّی اللّه علیه و

آله فی قول اکثر المفسّرین اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ حیث افتتح کلامه المجید بذکر نعمه الایجاد و اتبعه بذکر نعمه العلم فلو کان بعد نعمه الایجاد نعمه اعلی من العلم لکانت اجدر بالذّکر و قد قیل فی وجه التناسب بین الآی المذکوره فی صدر هذه السوره المشتمل بعضها علی خلق الإنسان من علق و بعضها علی تعلیمه ما لم یعلم أنّه تعالی ذکر أوّل حال الإنسان أعنی کونه علقه و هی بمکان من الخساسه و آخر حاله و هی صیرورته عالما و ذلک کمال الرفعه و الجلاله فکأنّه سبحانه قال کنت فی أوّل أمرک فی تلک المنزله الدنیّه الخسیسه ثمّ صرت فی آخره إلی هذه الدرجه الشّریفه النّفیسه الثانی قوله تعالی الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا الآیه فإنّه سبحانه جعل العلوی السّفلی طرّا و کفی بذلک جلاله و فخرا

و می کوییم عالم اشرف افراد عاقل است و عاقل اشرف افراد حسّاس است نتیجه می دهد که عالم اشرف افراد حسّاس است این نتیجه را با ان مقدمه معلومه که حسّاس اشرف افراد نامی است ضمّ می کوییم عالم اشرف افراد حسّاس است و حسّاس اشرف افراد نامی است نتیجه می دهد که عالم اشرف افراد نامی است بعد از ان این نتیجه را با ان مقدمه معلومه که نامی اشرف افراد موجود است ترکیب می کنیم و می کوییم عالم اشرف افراد نامی است و نامی اشرف افراد موجود است نتیجه می دهد که عالم اشرف افراد موجود است بعد از ان این نتیجه را نیز بان مقدمه

معلومه که موجود اشرف افراد معقول است جمع می کنیم و می کوییم عالم اشرف افراد موجود است و موجود اشرف افراد معقولست نتیجه می دهد که عالم اشرف افراد معقول است و این بعینه مطلب ما است

[فصل فی أهمیه العلم فی الکتاب الکریم]

و اما الکتاب الکریم فقد اشیر الی ذلک فی مواضع منه الاوّل قوله تعالی فی سوره القلم و هی اوّل ما نزّل علی نبیّنا ص تا الثّانی و امّا دلیل از قران مجید بر فضیلت علم پس بتحقیق که در چند موضع از او اشاره شده به فضیلت علم اوّل قول خدای تعالی است در سوره قلم و این اوّل سوره ایست که نازل شده بر رسول صلی اللّه علیه و آله بر قول اکثر مفسّرین و بعضی از مفسّرین گفته اند که اوّل سوره که نازل شد سوره فاتحه است و بعد از ان سوره قلم است وجه دلالت اینکه خدای تعالی فرموده که اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ و این آیه کریمه دلالت دارد بر فضیلت علم از این جهت که ابتدا کرده خدای تعالی در کلام مجید خود بذکر نعمت ایجاد و عقیب او ذکر نموده نعمت علم را پس اکر بعد از نعمت ایجاد نعمتی بهتر از علم می بود در مقام امتنان او سزاوارتر بود بذکر از جهت دیکر نیز دلالت دارد بر فضیلت علم و شرافت او بر جمیع نعمتها زیرا که مفسّرین در بیان وجه مناسبت میان آیه هائی که مذکور است در اوّل این سوره که بعضی از انها مشتمل است