شرح معالم الاصول صفحه 312

و ینتفی فتحصل الدّلاله من بعد قوله علی انّ وقت الحاجه انّما یعتبر فی القول الّذی یتضمّن تکلیفا إلخ قلنا و نحن لا نجیز التّأخیر الّا فیما یتضمّن التّکلیف اعنی الانشاء لانّه الّذی یعقل فیه

وقت الحاجه و امّا ما عداه من الاخبار فلا بدّ من اقتران بیان المجاز فیها بها کما بیّناه و امّا الجواب عن الثّالث فواضح لا یکاد یحتاج الی البیان لانّ فرض الفائده فی الخطاب بالمجمل یقتضی مثله فی العامّ اذ غایته ان یصیر مجملا فی المعنیین و هو غیر ضائر و لا فیه خروج عن القول بکونه موضوعا للعموم و ما ذکره من الرّجوع الی القول بالوقف لا وجه له فانّ التّوقّف فیما قبل وقت الحاجه بمنزله التّوقّف الی اکمال الخطاب و من المعلوم انّ ذلک لا یعدّ وقفا و التّفرقه فیما بعد الحاجه جلیّه لانّ الخصوص عندنا محتاج الی القرینه فبدونها یکون للعموم و اهل الوقف یقولون بانّ المحتاج الی القرینه هو العموم فانّ الخصوص متیقّن الاراده علی کلّ حال

است که سبب دلالت وضع لفظ به تنهائی باشد و این ممنوعست و وجه سند منع ظاهر است بعد از آنچه دانستی که جواز عروض تجوز پیش از زمان حاجت مانع است و عدم احتمال عروض تجوز بعد از حضور زمان حاجت دخیل است در دلالت پس منشا دلالت او بر عموم وضع به تنهائی نخواهد بود بلکه وضع است با عدم احتمال عروض تجوز و این مجموع متحقق نمی شود مکر بعد از حضور زمان حاجت چنانچه سید رضی اللّه عنه در وقت خطاب یعنی پیش از فراغ متکلم از کلام قائل است پس پیش از زمان حاجت احتمال تجوزی که منافیست با دلالت لفظ عام بر عموم موجود است و بعد از حضور زمان حاجت این احتمال منتفی است پس دلالت عام بر عموم بعد از او مستقرّ خواهد و پیش نخواهد بود و

ان جواب ثانی که سید اذ اعتراض فان قیل ذکر نموده و فرموده که با اینکه وقت حاجت معتبر نیست مکر در قولی که متضمن تکلیفی باشد و امّا در خبر و امثال او که وقت حاجتی ندارند اکر تاخیر بیان جایز باشد الی غیر النهایه جایز خواهد بود و این موجب اینست که مخاطب او را هرکز حمل بر معینی نتواند نمود و فایده کلام برطرف می شود جواب او اینست که ما که نجوز می نماییم تاخیر بیان را تا وقت حاجت مکر در کلام انشائی که متضمن تکلیفی باشد زیراکه در او وقت حاجت متصور است و در ماعدای این انشای از اخبار و غیر اخبار واجب می دانیم اقتران بیان مجاز را با خطاب چنانچه بیان نمودیم در ذیل تحقیق مذکور در مقام اعتراض برآن کلام سید رضی اللّه عنه که می فرمود قبیح است عرفا تاخیر قرینه از حال خطاب و استشهاد می نمود به آن سه مثال مذکور و امّا جواب الثّالث فواضح لا یکاد یحتاج الی البیان لانّ فرض