شرح معالم الاصول صفحه 317

الحقّ امتناع الاطّلاع عاده علی حصول الاجماع فی زماننا هذا و ما ضاهاه من غیر جهه النّقل اذ لا سبیل الی العلم بقول الامام ع کیف و هو موقوف علی وجود المجتهدین المجهولین لیدخل فی جملتهم و یکون قوله ع مستورا بین اقوالهم و هذا ممّا یقطع بانتفائه فکلّ اجماع یدّعی فی کلام الاصحاب ممّا یقرب من عصر الشّیخ الی زماننا هذا و لیس مستندا الی نقل متواترا و احادیث یعتبرا و مع القرائن المفیده للعلم فلا بدّ من ان یراد به ما ذکره الشّهید ره من الشّهره و امّا الزّمان السّابق علی ما ذکرناه المقارب لعصر ظهور الائمّه علیهم السّلم و امکان العلم باقوالهم فیمکن فیه حصول الاجماع و العلم به بطریق التّتبع و الی مثل هذا نظر بعض علماء اهل الخلاف حیث قال الانصاف انّه لا طریق الی معرفه حصول الاجماع الّا فی زمن الصّحابه حیث کان المؤمنون قلیلین یمکن معرفتهم باسرهم علی التّفصیل و اعترضه العلّامه ره بانّا نجزم بالمسائل المجمع علیها جزما قطعیا و نعلم اتّفاق الامّه علیها علما وجدانیا حصل بالتّسامع و تضافر الاخبار علیه و انت بعد الاحاطه بما قرّرناه خبیر بوجه اندفاع هذا الاعتراض عن ذلک القائل لانّ ظاهر کلامه انّ الوقوف علی الاجماع و العلم به ابتداء من غیر جهه النّقل غیرممکن عاده لا مط و کلام العلّامه انّما یدلّ علی حصول العلم به بطریق النّقل کما یصرّح به قوله أخیرا علما وجدانیا

حجیت و دلیلی بر حجیت این اتفاق نیست چنانچه بعد ازین مذکور خواهد شد و اما عذر ثانی یعنی مطلع نبودن ایشان بر وجود مخالفی بر حال او در فساد از ان ظاهرتر

است که محتاج ببیان باشد زیراکه نیافتن مخالف دلالت ندارد بر عدم او در واقع تا آنکه توان دعوای اجماع نمود و نزدیک باین عذر است در وضوح فساد عذر ثالث یعنی تاویل قول مخالف بر وجهی که موافق قول اجماع شود ممکن نیست و اعتراف نمودن به خطا در بسیاری از مواضع دعوای اجماع آسان تر است از ارتکاب این عذرها و کویا این عذرها نیز از آن مواضعی است که باید اعتراف به خطا انها نمود و اللّه اعلم اذا عرفت هذا فهنا فوائد الاولی تا الثانیه جار و مجرور اول یعنی فی زماننا متعلق است باطلاع نه بحصول اجماع و ثانی یعنی من غیر جهه النقل متعلق است بامتناع اطلاع یعنی حق اینست که محالست بدون نقل مطلع شدن بر حصول اجماع عاده در زمان ما و ازمنه سابقه که شباهت داشته باشد بزمان ما در عدم وجود قرائن که مقید قطع بصدور این اخبارند از ائمه اطهار علیهم السّلم چنانچه پیش از زمان شیخ علیه الرحمه این قرائن بوده اند زیرا که در این زمان ما را راهی بسوی دانستن قول امام علیه السّلم نیست و چکونه ما را علم بقول او حاصل شود و حال آنکه حصول این علم موقوفست بر وجود چند مجتهد[95] مجهول النّسب تا آنکه معلوم شود دخول معصوم در جمله ایشان و قول او