شرح معالم الاصول صفحه 331

و عن الثّانی انّ نقل الیهود و النّصاری لم یحصل بشرائط التّواتر فلذلک لم یحصل العلم و عن الثّالث انّه قد علم وقوعه و الفرق بینه و بین الاجتماع علی الاکل وجود الداعی بخلاف اکل الطعام الواحد و بالجمله فوجود العاده هنا و عدمها هناک لتظاهر و عن الرّابع انّ تواتر النّقیضین محال عاده و عن الخامس انّ الفرق الّذی نجده بین العلمین انّما هو باعتبار کون کلّ واحد منها نوعا من الضّروری و قد یختلف النّوعان بالسّرعه و عدمها لکثره استیناس العقل باحدهما دون الآخر و عن السّادس انّ الضّروری لا یستلزم الوفاق لجواز المباهته و العناد من الشرذمه القلیله اذا عرفت هذا فاعلم انّ

لازم خواهد بود تصدیق یهود و نصاری در آنچه ایشان بطریق تواتر نقل نموده اند از حضرت موسی و عیسی علیهما السّلم که هریک از ایشان کفته اند که پیغمبری بعد از من نیست و تصدیق ایشان درین قول منافات دارد با نبوت پیغمبر ما صلی اللّه علیه و آله پس این قول افترا خواهد بود و از جمله شبهه های اینست که اجتماع خلق کثیر بر نقل خبر واحد از قبیل اجتماع خلق بسیار است بر خوردن یک طعام و این ممتنع است عاده پس تواتر نیز عاده ممتنع خواهد بود و از جمله شبهها[102] اینست که حصول علم بسبب تواتر منجر می شود بحصول علم بنقیضین در صورتی که جمعی کثیر خبر دهند به چیزی و جمعی کثیر دیکر به نقیض ان خبر دهند و تعلق علم به نقیضین محال است و از جمله شبهها اینست

که اکر تواتر افاده علم ضروری بصدق خبر نماید لازم می آید که ما فرقی نیابیم میان علمی که از تواتر حاصل می شود و علمی که بضروریات ما را حاصل است و لازم باطل است زیراکه ما هرکاه عرض کنیم بر خود وجود اسکندر مثلا و این قول را که یکی نصف دو است فرق میان این دو علم می یابیم و می دانیم که علم ثانی اقوی است بالبدیهه از علم اوّل و از جمله شبهه های ایشان اینست که تواتر مفید علم ضروری بصدق خبر بوده باشد لازم می آید که این مسئله یعنی حصول علم ضروری از تواتر اجماعی باشد زیراکه علم ضروری مستلزم اتفاق جمیع ناس است و حال آنکه ما در این مسئله با شما مخالفیم و باعتقاد ما علم ضروری از تواتر حاصل نمی شود و جمیع این اعتراضات و شبهها مردود است بدو وجه یکی اجمال و دیکری تفصیل امّا اجمال زیراکه این وجوه از قبیل تشکیک در ضروریاتند پس از قبیل شبهه های سوفسطائیه اند و مستحق جواب نیستند و ایشان جمعی اند که منکر محسوسات و بدیهیّاتند باعتبار شبهه های که ایشان توهم و تخیل نموده اند و اما تفصیلا پس جواب شبهه اول ایشان اینکه کاه هست که حکم مجموع مخالف حکم هر واحد از اوست زیراکه واحد جزو از عشره است و بخلاف اوست در بعضی از احکام چه