شرح معالم الاصول صفحه 335

و لکن یشتمل کلّ واحد منها علی معنی مشترک بینها لجهه التّضمّن او الالتزام فیحصل العلم بذلک القدر المشترک و یسمّی المتواتر من جهه المعنی و ذلک کوقائع امیر المؤمنین علیه الصّلاه و السّلم فی حروبه من قتله فی غزوه بدر کذا و فعله فی احد کذا الی غیر ذلک فانّه یدلّ بالالتزام علی شجاعته و قد تواتر ذلک منه و ان کان لا یبلغ شی ء من تلک الجزئیّات درجه القطع

و اله بلافصل باعتبار اینکه می کویید اخبار در باب خلافت آن حضرت از حضرت رسالت پناهی صلی اللّه علیه و آله بحد تواتر رسیده اکر در واقع این اخبار متواتر می بود بایستی که ما را نیز علم بمضمون انها حاصل شود چنانچه ما را علم بوجود بلاد بعیده از راه تواتر حاصل است و الّا چه فرق است میان این دو تواتر و همچنین اکر این شرط نمی بود اعتراض ایشان بر ما وارد بود که اکر این اخبار متواتر باشد چرا شما دعوای بداهت علم به او نمی نمائید چنانچه علم به سایر متواترات بدیهی است و چون این شرط را ذکر نمودیم اعتراضات ایشان بر ما ورود ندارد زیراکه ایشان چون

بسبب تقلید ابا و اسلاف و شبهات باطله پیش از شنیدن این اخبار متواتره اعتقاد بنفی رسالت حضرت رسالت پناهی صلّی اللّه علیه و آله و وصایت و خلافت حضرت امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه داشتند از این جهت دیده بصیرت ایشان از ادراک حق عاجز است بخلاف بلاد بعیده که چون پیش از تواتر اعتقاد بخلاف او نداشتند از راه تواتر ایشان را نیز علم بوجود انها بهم می رسد و همچنین در دفع اعتراض ثالث می کوییم که متواتر هرکاه ممکن بوده باشد اعتقاد بخلاف او بسبب شبهه یا تقلیدی عادت خدای تعالی جاری نشده بخلق علم ضروری عقیب سماع او بخلاف اینکه هرکاه اعتقاد به خلافش ممکن نباشد که درین صورت عادت جاری شده بخلق علم ضروری پس متواتر بر دو قسم خواهد بود یکی مفید علم ضروری هست و دیکری نیست چنانچه سیّد رضی اللّه عنه در ذریعه تصریح به این معنی نموده و الله ولی التوفیق و بعضی از عامّه در تواتر شروط دیکر ذکر نموده اند که فساد اشتراط انها ظاهر است پس اغراض نمودن از ذکر انها سزاوارتر است بعضی از ایشان شرط نموده اند در مخبرین اسلام و عدالت را چنانچه در شهادت شرط می دانند و بعضی شرط نموده اند که مخبرین در یک شهر نبوده باشند تا آنکه ممتنع بوده باشد اتفاق نمودن ایشان با یک دیکر در دروغ کفتن و بعضی شرط دانسته اند اختلاف ایشان را در نسب و در دین و در وطن و یهود شرط می دانند که مخبرین جمعی باشند که در غایت ذلت و ضعف باشند زیراکه درین صورت ممتنع است عاده اجتماع ایشان بر کذب بسبب خوف

از مؤاخذه و این شرایط ظاهرالفساداند زیراکه