شرح معالم الاصول صفحه 336

اصل و خبر الواحد هو ما لم یبلغ حدّ التّواتر سواء کثرت رواته ام قلّت و لیس شأنه افاده العلم بنفسه نعم قد یفیده بانضمام القرائن الیه و زعم قوم انّه لا یفید العلم و ان انضمّت الیه القرائن و الاصحّ الاوّل لنا انّه لو اخبر ملک بموت ولد له مشرف علی الموت و انضمّ الیه قرائن من صراخ و جنازه و خروج المخدّرات علی حاله منکره غیر معتاده من دون موت مثله و کل الملک و اکابر مملکته فانّا نقطع بصحّه ذلک الخبر و نعلم به موت الولد و نجد ذلک من انفسنا وجدانا ضروریّا لا یتطرّق الیه الشّکّ و هکذا حالنا فی کلّ ما یوجد من الاخبار الّتی تحفّ بمثل هذه القرائن بل بما دونها فانّا نجزم بصحّه مضمونها بحیث لا یتخالجنا فی ذلک ریب و لا یعترینا فیه شک احتجّ المخالفه بوجوه احدها انّه لو حصل العلم به لکان عادیّا اذ لا علیّه و لا ترتّب الّا باجزاء اللّه تعالی عادته بخلق شی ء عقیب آخر و لو کان عادیّا لاطّرد و

بسیار است که علم حاصل می شود از تواتر بدون این ها

[فائده فی التواتر المعنوی]

فائده قد تکثر الاخبار فی الوقائع و یختلف لکن یشتمل کل واحد تا اصل کاه می شود که چیزهای بسیار در واقعه های مختلفه وارد می شود و ان اخبار در احکام مختلفند لیکن هریک از ان اخبار مشتملند بر معنی که مشترکست میان جمیع این خبرها از باب تضمن یا التزام پس علم قطعی بصدق آن قدر مشترک حاصل می شود باعتبار تواتر معنوی و این قسم از متواتر را متواتر بحسب معنی می نامند

و این چون وقایع حضرت امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه در جنکها چون قتال آن حضرت در جهاد بدر به آن نحوی که مشهور و در کتب سیر و و اخبار مذکور است و جهاد آن حضرت در احد به آن نحوی که مشهور است و غیر این ها از جهادهائی که از آن حضرت واقع شده که هریک از انها دلالت دارد بر کمال شجاعت آن حضرت التزاما پس شجاعت او متواتر خواهد بود هرچند که هیچ یک از این جزئیات به مرتبه تواتر و قطع نرسیده اند

[أصل فی الخبر الواحد]

اصل و خبر الواحد هو ما لم یبلغ حد التواتر قسم دوم از اخبار یعنی خبر واحد خبریست که بحد تواتر نرسیده باشد خواه راویان ان خبر بسیار باشند و خواه کم باشند و حال این خبر چنین نیست که فی نفسه قطع نظر از قرائن خارجیه مفید علم باشد بلی کاهی افاده علم می کند باعتبار انضمام قرائن خارجیه با او و بعضی کفته اند که با قرائن نیز مفید علم نیست و قول اول صحیح تر است و دلیل ما بر اینکه با قرائن مفید علم است اینست که هرکاه پادشاهی خبر دهد به مردن پسرش که بیماری و اشراف او بر موت معلوم بود و با این قرائن از خارج نیز ضمّ شوند چون فریاد و شیون زنان و حاضر ساختن جنازه و بیرون دویدن زنان مخدّره از خانه با حال بدیکه عادت ایشان چنین حرکتی نبوده باشد بدون مردن مثل این پسر و همچنین کریستن پادشاه و اکابر