شرح معالم الاصول صفحه 419

دلیل مسئله بالاستقصاء فقد ساوی المجتهد المطلق فی تلک المسأله و عدم علمه بادلّه غیرها لا مدخل له فیها و ح فکما جاز لذلک الاجتهاد فیها فکذا هذا احتجّ الآخرون بانّ کلّ ما یقدّر جهله یجوز تعلّقه بالحکم المفروض فلا یحصل له ظنّ عدم المانع من مقتضی ما یعلمه من الدّلیل و اجاب الاوّلون بانّ المفروض حصول جمیع ما هو دلیل فی تلک المسأله بحسب ظنّه و حیث یحصل التّجویز المذکور یخرج عن الفرض و التّحقیق عندی فی هذا المقام انّ فرض الاقتدار علی استنباط بعض المسائل دون بعض علی وجه یساوی استنباط المجتهد المطلق لها غیر ممتنع و لکن التّمسک فی جواز الاعتماد علی هذا الاستنباط بالمساواه فیه للمجتهد المطلق قیاس لا نقول به نعم لو علم انّ العلّه فی العمل بظنّ المجتهد المطلق هی قدرته علی استنباط المسأله امکن الالحاق من باب منصوص العلّه و لکن الشّأن فی العلم بالعلّه لفقد النّصّ علیها و من الجائز أن تکون

که بار [بردارد] کرانی را و نمی کویند اجتهد هرکاه بردارد بار سبکی را و در اصطلاح عبارتست از فارغ بال کردانیدن فقیه خود را از برای تحصیل ظن بحکم شرعی و استفراغ جنس این تعریفست زیراکه شامل استفراغ فقیه و استفراغ غیر فقیه نیز هست و بسبب اضافه او بفقیه بیرون می رود استفراغ مقلد وسع خود را در تحصیل

ظن بحکم شرعی بطریق تقلید و بقید ظن بیرون می رود استفراغ وسع از جهت تحصیل قطع بضروریات دین چون وجوب وجوب نماز و روزه و امثال انها چه اجتهاد در قطعیّات نمی باشد و بقید شرعی بیرون می رود تحصیل ظن باحکام حسیّه و عقلیه و اختلاف نموده اند اصولیّون در اینکه اجتهاد آیا قابل تجزیه هست به این معنی که جاری می شود در بعضی از مسائل دون بعضی به این طریق که حاصل شود از برای فقیه آنچه مناط اجتهاد و استنباط احکام است در بعضی از مسائل و بس پس او را جایز است اجتهاد در ان مسئله مثلا در مسئله وجوب سلام در نماز هرچه دخل در استنباط او داشته باشد از آیات و اخبار و شرایط جمیع او را حاصل باشد آیا او درین صورت ظن شرعی باین حکم حاصل می شود یا آنکه قابل تجزیه نیست بلکه تا او را مناط اجتهاد در جمیع مسائل حاصل شود در هیچ مسئله او را ظن شرعی حاصل نمی شود علامه رحمه اللّه در تهذیب و شیخ شهید مکّی قدس سره در ذکری و دروس و پدرم شیخ زین الدّین علیه الرّحمه در بعضی از کتابهای خود و جمعی از عامّه باول قائل شده اند و فرقه دیکر بقول ثانی رفته اند حجّه الاوّلین انه اذا اطلع علی دلیل مسئله تا اصل دلیل فرقه اولی یعنی قائلین به