شرح معالم الاصول صفحه 422

عند الحاجه من الرّجوع الیها و لو فی کتب الاستدلال و من السّنه الاحادیث المتعلّقه بالاحکام بان یکون عنده من الاصول المصحّحه ما یجمعها و یعرف موقع کلّ باب بحیث یتمکّن من الرّجوع الیها و ان یعلم احوال الرّواه فی الجرح و التّعدیل و لو بالمراجعه و ان یعرف مواقع الاجماع لیحترز عن مخالفته و ان یکون عالما بالمطالب الاصولیّه من احکام الاوامر و النّواهی و العموم و الخصوص الی غیر ذلک من مقاصده الّتی یتوقّف الاستنباط علیها و هو اهمّ العلوم للمجتهد کما نبّه علیه بعض المحقّقین و لا بدّ ان یکون ذلک بطریق الاستدلال علی کلّ اصل منها لما فیها من الاختلاف لا کما توهّمه القاصرون و ان یعرف شرائط البرهان لامتناع الاستدلال بدونه الّا من فاز بقوّه قدسیّه تغنیه عن ذلک و ان یکون له ملکه مستقیمه و قوّه ادراک یقتدر بها علی اقتناص الفروع من

یعنی مجتهد در جمیع احکام را شرایطیست که اجتهاد موقوف بر انها است و اما مجتهد متجزی شرط نیست علمه بجمیع آنچه مذکور خواهد شد بلکه شرطست علم او به اموری که تعلق

به مسئله دارد که او استنباط می نماید و شرایط اجتهاد مطلق مجملا اینست که بداند مجتهد جمیع چیزهائی که موقوف علیه اقامت دلایلند بر مسائل شرعیه فرعیه و شرایط او بتفصیل اینست که بداند از علم لغت و معانی الفاظ لغت عرب آن قدری که موقوف علیه استنباط احکام است از کتاب مجید و حدیث هرچند که این معرفت بعنوان رجوع به کتابهای معتبره این علم بوده و داخل است درین معرفت معرفت نحو و صرف چه مراد از لغت درین مقام خصوص متن لغت یعنی علمی که بسبب او دانسته می شود معانی لغات عرب نیست بلکه معنی عامیست که شامل او و نحو و صرف نیز هست و ان علمیست که بسبب او دانسته شود بسبب او خواص لغات عرب خواه باعتبار معنی یا از جهت حروف اصول و کیفیت بناء کلمات یا از حیثیت اعراب و بنا بوده باشد و این اصطلاح در السنه اهل عربیت معروف است و از جمله شرایط اجتهاد مطلق اینست که مجتهد از قران مجید آیاتی که تعلق باحکام دارد بداند و ان قریب به پانصد آیه است چنانچه ضبط نموده اند نه به این طریق که بخاطر داشته باشد بلکه باید که جای هر آیه را بداند و بداند که کدام آیه در کدام سوره واقع شده تا آنکه قادر بر رجوع به او بوده باشد در وقت حاجت و اکر رجوع او باین آیات به این نحو باشد که به کتابهای استدلالی که در تحت هر آیه که تعلق به او دارد مذکور است رجوع نماید ان نیز مجزی است و از احادیث آن قدری که تعلق

باحکام دارد بداند به این طریق که نزد او بوده باشد