شرح معالم الاصول صفحه 50

اصل اعلم انّ لبعض العلوم تقدّما علی بعض امّا لتقدّم موضوعه او لتقدّم غایته او لاشتمال علی مبادی العلوم المتاخّره او لغیر ذلک من الامور الّتی لیس هذا موضع ذکرها و مرتبه هذا العلم متاخّره عن غیره بالاعتبار الثالث لافتقاره الی سائر العلوم و استغنائها عنه امّا تاخّره عن علم الکلام فلانّه یبحث فی هذا العلم عن کیفیته التّکلیف و ذلک مسبوق بالبحث عن معرفه نفس التّکلیف و المکلّف و امّا تأخّره عن علم اصول الفقه فظاهر لانّ هذا العلم لیس ضروریّا بل هو محتاج الی الاستدلال و علم اصول الفقه متضمّن لبیان کیفیّه الاستدلال و من هذا یظهر وجه تاخّره عن علم المنطق ایضا لکونه متکفّلا ببیان صحّه الطّرق و فسادها و امّا تاخّره عن علم اللّغه و النّحو و التّصریف فلانّ من مبادی هذا العلم الکتاب و السّنّه و احتیاج العلم بهما الی العلوم الثّلاثه ظاهر فهذه هی العلوم الّتی یجب تقدّم معرفتها علیه فی الجمله و لبیان مقدار الحاجه منها محلّ آخر فصل

به اینکه هر مجتهدی مصیب است چنانچه بعد ازین ان شاءالله تعالی در بحث اجتهاد و بحث ازین مسئله خواهد آمد پس این جواب صورتی دارد چه ایشان می کویند که خدای تعالی در هر مسئله از مسائل حکم معیّنی قرار نفرموده بلکه در هر مسئله احکام متعدّده قرار داده بحسب آراء مجتهدین یعنی از برای هر مجتهدی حکمی را مقرّر فرموده که ان مجتهد برای خود استنباط نماید حتّی اینکه اکر یک مجتهد در دو وقت نقیضین را استنباط نماید حکم خدای تعالی درباره او هروقتی

آن چیزیست که او استنباط نموده در آن وقت پس بنا بر مذهب ایشان هر مجتهدی را در هر مسئله جزم حاصل می شود به اینکه حکمی که استنباط نموده حکم خدای تعالی است پس بر مذهب ایشان ظنّ مجتهد علّت حکم خواهد بود و از وجود او علم بوجود حکم بهم می رسد و کویا این جواب را مصوّبه کفته بودند ابتداء و تابع ایشان شده اند درین جواب کسانی که موافقت ننموده اند به ایشان در اصل تصویب از امامیّه و جهه متابعت اینکه غافل شده اند از حقیقت حال و نیافته اند که این جواب تمام نمی شود مکر بر مذهب تصویب

[فصل فی مرتبه علم الفقه بین سائر العلوم]

فصل و اعلم انّ لبعض العلوم تقدّما علی بعض تا فصل بدان که بعضی از علوم را شرافت حاصلست نسبت بعلم دیکر یا بسبب شرافت موضوع یا بسبب شرافت غایت آن علم چون علم الهی کلام که اشرف از جمیع علومست باعتبار اینکه موضوع او که واجب تعالی است اشرف از جمیع اشیاء و غایت او که معرفت مبدأ و معاد است اشرف از جمیع غایات است و یا بسبب اینکه مشتملست بر مقدّمات علوم متاخّره چون منطق مثلا که اشرفست از علوم دیکر باعتبار اینکه محتاج الیه سایر علوم است و ظاهر است که محتاج الیه اشرفست از محتاج یا بسببی دیکر از اسباب شرافت که این مقام گنجایش ذکر انها ندارد چون شرافت باعتبار مسائل یا باعتبار تمامی دلایل و امثال این ها و مرتبه علم فقه متاخّر است از غیر خود از علوم دیکر و علوم