درسنامه با قرآن در مکه و مدینه صفحه 300

دوم مناسب‌تر است؛ زیرا هدف از این سوگندها، اغفال دیگران است. در یک جا مسجد ضرار درست می‌کنند و سوگند یاد می‌کنند که جز هدف خیر ندارند(1)، در جای دیگر وقتی جنگ‌های مشکل پیش می‌آید، مانند جنگ تبوک، عذر و بهانه می‌آورند و سوگند یاد می‌کنند اگر قدرت داشتیم شرکت می‌کردیم.(2) ج. منظور از این که فرمود: «ءامنوا»؛ ایمان آوردند، همان شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که به زبان اقرار کردند و در باطن به خدا کفر ورزیدند چنان که در جای دیگر فرمود: «و اذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنّا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزؤن»(3). البته بعید هم نیست که در میان منافقان افرادی بوده باشند که ایمان اولی آن‌ها حقیقی و جدّی بوده، ولی بعداً برگشته باشند.(4) د. در این که منظور از ذکر خدا چیست؟ وجوه مختلفی بیان شده است: 1) نمازهای پنج گانه. 2) شکر بر نعمت. 3) صبر بر بلا. 4) رضای به قضا. 5) حج و زکات. 6) تلاوت قرآن.

7) تمام فرایض الهی، ولی روشن است که ذکر خدا معنای وسیعی دارد که همه‌ی این‌ها و غیر این‌ها را شامل می‌شود و تفسیر به امور فوق از قبیل ذکر مصادیق روشن است.(5) نکته‌ها

1. معنای نفاق

نفاق به معنای دوگانگی ظاهر و باطن است که منافقان با زبان مؤکّداً اظهار ایمان

1- توبه/ 107
2- توبه/ 42؛ نمونه/ ج 24/ ص 151
3- بقره/ 14
4- المیزان/ ج 19/ ص 563؛ روح المعانی/ ج 28/ ص 110
5- نمونه/ ج 24/ ص 173