درسنامه با قرآن در مکه و مدینه صفحه 64

کنایه اداء می‌شود و «فسوق» یعنی بیرون رفتن از حد طاعت و «جدال» یعنی ستیزه کردن، ولی در روایت رفث به جماع و فسوق به دروغ و جدال به گفتن (سوگند به خدا) و (نه به خدا سوگند) تفسیر شده است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «... و «الرفث»، الجماع و «الفسوق» الکذب و السباب و «الجدال» قول الرجل لا واللَّه و بلی واللَّه».(1)

قال ابو عبداللَّه علیه السلام: «اذا احرمت فعلیک بتقوی اللَّه و ذکر اللَّه کثیراً و قلّة الکلام الّا بخیر فإنّه من تمام الحجّ و العمرة ان یحفظ المرء لسانه الّا من خیر کما قال اللَّه عزوجلّ فإنّ اللَّه یقول «فمن فرض فیهنّ الحجّ فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فی الحجّ» و الرفث الجماع و الفسوق الکذب و السباب و الجدال قول الرجل لا واللَّه و بلی واللَّه ...».(2)

«فلا رفث و لا فسوق و لا جدال» گرچه بصورت نفی ذکر شده، اما مقصود از آن نهی است و به تعبیر دیگر جمله خبریه در مقام انشاء است و منظور آن است که این اعمال سه گانه در حج نباید واقع شود.(3)

بعد می‌فرماید آنچه را شما از عمل خیر و نیکی انجام می‌دهید خداوند می‌داند بعد از آن دستور به زاد و توشه داده شده می‌فرماید زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه تقوی و پرهیزکاری است «و ما تفعلوا من خیر یعلمه اللَّه و تزودّوا فإنّ خیر الزاد التقوی». در معنای این جمله «و تزودّوا» دو قول است:

1. گروهی بوده‌اند که خود را اهل توکل می‌دانستند و زاد و توشه‌ای در سفر برنمی‌داشتند،

1- راهنما/ ج 2/ ص 19
2- تفسیر برهان/ ج 1/ ص 199
3- روح البیان 1/ 314