جامع شتات جلد 1 صفحه 242

1- نمیدانم صورت این مسئله با این وضوحی که دارد چرا این همه زیر قلم محقق قمی دچار کش و قوس شده زیرا تصویر وترسیم مسئله در زمان او بیش از زمان ما آسان بوده و در هر کوچه و محله ای مصداق عملی داشت پدری وفات میکرد سه پسر از خود باقی میگذاشت دو صغیر و یک بزرگتر و دارای همسر و فرزند. برادر بزرگتر به عنوان قیم روند مالی و اقتصادی پدر را همچنان ادامه میداد بدون تقسیم و حتی بدون حساب و کتاب و درست مانند زمان پدر، صغیر و کبیر و نیز همسر وفرزند برادر بزرگ به زندگی مشترک و اقتصاد مشترک ادامه میدادند تنها اتفاقی که در این زندگی رخ میداد این بود که برادر بزرگتر سمت مدیریت پدر را نیز به عهده میگرفت. آنگاه که برادران صغیر به سن رشد میرسیدند زندگی خانوادگی و به اصطلاح " مصرف " شان از هم جدا میگشت و معمولا روند فعالیت اقتصادیشان باز بدون حساب و کتاب و بدون مشخص شدن کل دارائی مشترک یا سرمایه مشترک ادامه مییافت که تنها مصرف و به اصطلاح " برداشته " شان بر اساس حساب و کتاب انجام مییافت. در بعضی از مناطق ایران به این سبک روند اقتصادی " جا مال، مال " میگفتند یعنی در هر جا هر چه داشته باشند با هم شریک هستند. در مرحله سوم پس از سال ها برادران در مقام تقسیم ثروت مشترک اعم از ارثیه اصلی و ربح وضرر، بر میآمدند. این روند با وجود اشکالاتش هنوز هم در بیشتر جاها عملا حضور دارد. اینک اشکالات شرعی این روند: 1. در مرحله اول: الف: برادر بزرگتر کار و مدیریت می کند بدون اینکه اجرت بگیرد، ب: برادر بزرگتر بهمراه همسر و فرزند بصورت چند نفری مصرف می کند و برادران دیگر هر کدام مصرف یک نفری دارند. 2. در مرحله دوم: اشکال کار و مدیریت برادر بزرگتر ونیز تفاوت مصرف او منتفی می شود. تنها چیزی که میماند مجهول بودن سرمایه است تا خمس درآمد آن محاسبه گردد. حل مسئله: ابتدا باید دو اشکال کار، مدیریت از نظر اجرت و تفاوت مصرف، با مصالحه و تحصیل تراضی حل شود (که از متن سؤال معلوم است حل شده است زیرا عرف مردم معمولا این مسئله مبتلا به عمومی را همیشه حل میکرد) آنگاه میماند سرمایه اصلی مجهول و تعیین تکلیف خمس درآمد آن، و این نیز همان است که در مسئله های قبلی پاسخش را فرمود. صورت های مختلفی که محقق قمی تصویر میفرمایند همه در صورتی است که مصالحه وتراضی حاصل نشده باشد در حالی که سؤال کننده پس از فراغت از آن، در مقام سؤال آمده است. و به عبارت دیگر: حال سؤال کننده آشفته تر و پیچیده تر از حال یک غاصب نیست. آنچه مسئله را پیچیده می کند لفظ " ذمه " است که نویسنده سؤال به کار برده است.

389 - سوال:

389 - سوال: شخصی ملکی دارد که مثلا پانصد تومان ارزش دارد و از منافع آن، گذران خود و عیال خود می کند، و لکن اگر او را بدل کند به سرمایه ای که سیصد تومان ارزش داشته باشد باز گذران او می شود، آیا زاید بر سیصد تومان، خمس دارد یا نه؟

جواب:

جواب: اگر آن ملک به میراث به او رسیده، یا کسی به او بخشیده یا خریده است به پولی که خمس متعلق به آن نبوده، پس در آن ملک، خمسی واجب نیست و آن را مستقل خود می کند و از منافع آن، معیشت می کند. ضرور نیست تبدیل آن به کمتر از آن و در این صورت اگر از منافع آن، فاضل از مؤنه سال بماند، خمس به آن فاضل منافع، متعلق می شود و هرگاه ملک را از پولی خریده که خمس متعلق به آن بوده، پس همان خمس آن پول که نداده بود بر او واجب است. بلی هرگاه در عرض سال که در آن سال کسبی میکرده به استیجار یا مضاربه و امثال آن که خود سرمایه و مستقلی نداشته و خواسته باشد که سرمایه یا مستقلی از برای خود قرار بدهد جایز است در بین سال که از جمله ارباح و منافع کسب خود ملکی بخرد که مستقل و مایه معیشت او باشد. در این صورت باید ملاحظه کند که این مستقل و سرمایه که قرار میدهد زاید بر قدر احتیاج او در سرمایه معیشت نباشد. مثل اینکه صد تومان سرمایه، مدار او را میگذراند، یا ملکی که صد تومان قیمت او باشد مدار او را میگذراند، که در این صورت جایز نیست ملک پانصد تومانی بخرد وخمس آن زیادتی بر مقدار سرمایه را ندهد، بلکه خمس زاید بر قدر محتاج الیه در مستقل و سرمایه را باید بدهد.

389 مکرر: سوال:

389 مکرر: سوال: در ارث که مورث، خمس آن را داده باشد و نیز در صدقه وهبه آیا خمس هست یا نه؟

جواب:

جواب: در هیچیک اینها خمس واجب نیست، بلی در بعضی اقسام آنها مستحب است، خصوصا در میراثی که گمانی به آن نداشته و از برای او به هم رسید.

390- سوال:

390- سوال: در یتیم سید، فقر، شرط است یا نه؟

جواب:

جواب: بلی اظهر، اشتراط فقر است و به یتیم غنی، خمس نمیتوان داد.