جامع شتات جلد 6 صفحه 188

1- الروضۀ، ج 7 ص 141.

2- و قد عرفت انّ حدیث سلیمان و سائر الادلّۀ (جمعاء) تدلّ علی زوال الملک.

3- الشرایع، ج 3 ص 216 ط دار التفسیر.

4- المسالک، ج 2 ص 231- 232.

آیا چه قدر حریم او باید بگذارد کسی که خواهد احداث بنائی و عمارتی در آن ارض موات بگذارد-؟ رای شریف را در آن خصوص، و در خصوص حدیث چهل ذرع بیان فرمائید.

جواب:

جواب: مقتضای اصل و قاعده، این است که به قدری که محتاج الیه مسجد، است (از حیثیت بنا، و تعمیر، و محل ریختن آلات و ادوات محتاج الیه، و جای ریختن برف و باران، و امثال آن) حریم باشد، چنان که در حریم خانه. بنابر مشهور، و نظر به اقتضای عادت و استلزام عقلی طبعی در مثل اصل خانه.

بل که آن چه «موقوف علیه منتفع شدن به مسجد»(1)

از جهت عبادت مثل محل تردد اهل عبادت، و امثال آن هم، [حریم] باشد.

و اما حدیث چهل ذرع: پس بخصوص قائل (صریحاً در کلمات اصحاب که الحال در نزد حقیر حاضر است) ندیدم. به غیر آن که صدوق(ره) در من لا یحضره الفقیه، گفته است که «وَ رُوِی أَنَّ حَرِیمَ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً مِنْ کُلِّ نَاحِیَهٍ وَ حَرِیمَ الْمُؤْمِنِ فِی الصَّیْفِ بَاعٌ وَ رُوِیَ عَظْمُ الذِّرَاعِ»(2). و طریقۀ او در کتاب مذکور، عمل است به آن چه ذکر می کند. و شهید نیز در دروس فرموده است: «و روی الصّدوق انّ حریم المسجد اربعون ذراعاً..» تا آخر آن چه گفتیم. و همچنین آخوند ملاّ احمد اردبیلی(ره) در شرح ارشاد فرموده: «قال فی الدروس: و روی الصدوق..»(3)

تا آخر آن چه گفتیم. و همچنین آخوند ملاّ محسن در مفاتیح ذکر کرده است به این عبارت: «و ورد انّ حریم المسجد