جامع شتات جلد 6 صفحه 288

1- در نسخه: تابع.

2- پیش تر نیز اشاره شد که لفظ «منبع» در این جا با اصطلاح فارسی آن اشتباه نشود. منبع یعنی محل بیرون آمدن آب.

3- مانند لفظ بئر و قنات.

صورتی که در ترک آن ضرری به مالک نرسد- خالی از قوّت نیست) و لکن اشکال در این است که آیا این اِحداث رشتۀ جدیده در جنب رشتۀ قدیم، داخل احداث قنات(1) جدید است در جنب قنات همسایه که حریمی در آن باید اعتبار کرد؟ خواه به ملاحظۀ مسافت محدوده (چنان که مشهور است) یا به ملاحظۀ تضرر (چنان که خلاف مشهور است و قوی است). و این داخل عنوان مسئلۀ مشهور است؟ یا داخل آن نیست بل که این را حریم قنات قدیمه می گویند(2).

چنان که قنات را (از راه منفعت متعارفۀ آن که آب آن است) حریمی هم می باشد از برای اصل قنات(3)

و آباد بودن آن. و آن عبارت است از آن چه محتاج است به آن در عرف و عادت؛ مثل ممرّ و معبر که مالک آمد و شد کند، و مقنّی(4)

از برای تنقیۀ آن تردد کند، و مقدار زمینی که در اطراف آن که از برای ریختن گل و خاک ضرور باشد، و مقداری از زمینی که هرگاه چاهی و نقبی منهدم شود و قابل تنقیه نباشد نوکن باید کرد و حفر چاه و نقب جدید کرد.

هرگاه این رشتۀ جدید از باب این گونه حریم باشد، این را «احداث قنات جدید در جنب قنات همسایه» نمی گویند. و بر فرض که این را «احداث قنات جدید» می گویند و بنا را به ملاحظۀ ضرر بگذاریم، مفروض این است که قنات همسایه بالمرّه خراب است. و ظاهر کلام علما که گفته اند که «شرط است در احیا این که حریم عامری نباشد» هر چند ظاهر در این است که از برای موات و مخروبه، حریم و مرافقی نباشد و لکن اظهر این است که در نظر حقیر حریم مخروبه در «حریم مخروبه بودن» باقی است. بنابر این،