جامع شتات جلد 6 صفحه 290

1- کلام و بیان محقق قمی(ره) در این بخش، دقت بیشتری می طلبد. زیرا سخن از دو نوع حریم است: الف: حریم تعمیری، ممّری و نگهداری که هر قنات نیازمند آن است. در بالا با توجه به این حریم، نتیجه گرفت که: اگر قنات جدید زید در این نوع حریم قنات خود قرار دارد، این را «احداث قنات جدید» نمی گویند تا زید موظّف به رعایت حال قنات عمرو باشد. ب: حریم یک رشته قنات نسبت به یک رشته قنات دیگر؛ در این جای بحث بنابر «فرض» گذاشته و می گوید: بر فرضی که این را احداث قنات جدید می گویند. این فرض، دو کاربرد دارد: اول: چون زید همه رشتۀ قنات را از اول تا آخر، از نو احداث کرده، مصداق اصطلاح «نوکن» و تجدید یکی دو چاه نیست بل مصداق احداث رشتۀ قنات مستقل است و عرفاً چنین کاری در معنی حریم قنات قبلی جای نمی گیرد. دوم: اساساً قنات جدید، در خارج از حریم قنات قبلی باشد. بنابر هر دو قسم از این فرض، زید را موظف می کند به رعایت حریم قنات مخروبۀ عمرو. و در شماره های پیشین مسئله ها، روشن کرد که چون قنات مخروبه، ملک است و ملک امام(علیه السلام) است، پس هر دو نوع حریم آن (یعنی هم نوع الف و هم نوع ب) هر دو باقی هستند.

2- یعنی: معتمدین و خبرگان از کجا می توانند چنین حکمی را بکنند.

3- یعنی صِرف احتمال کافی نیست، باید خبرگان قاطعانه حکم کنند.

و به هرحال، در صورت سؤال تسلط عمرو بر منع زید از رشته جدید، راهی ندارد(1).

47- سؤال:

47- سؤال: آبی از قنات بر آمده در زمین قریه به قدر یک فرسخ یا بیشتر، جاری است که عبور می کند به قریۀ دیگر می رود. و صاحب قریۀ اول می خواهد در کنار نهر مزبور درخت بکارد. و صاحب آب مانع است به جهت این که در گرمی هوا درخت ها آب مرا جذب می کنند(2). و می گوید که اهل خبره می گویند که هر درختی هر روز به قدر یک بره(3) آب می کشد. در حین کاشتن مانع در استعمال حریم نیز نیست، اگر حریمی داشته باشد باید حریم متصل به نهر باشد. و یا این که مالک زمین صاحب نهر را اذن در تصرف در کنار نهر که اندکی دورتر باشد می دهد. صاحب نهر به جهت عذر اول راضی نمی شود. حقیقت را بیان فرمائید.

جواب:

جواب: هرگاه حریم از برای نهر مسلّم الثبوت است، صاحب زمین بدون اذن صاحب حریم نمی توان-[د] در آن تصرفی کرد. و هرگاه متنازع فیه باشد و بیّنه نباشد، اظهر تقدیم قول ذی الحریم است با یمین. و هرگاه ثابت نشد از برای نهر، یا ثابت شد و مالک ارض در خارج حریم غرس می کند نزدیک به نهر و لکن عروق اشجار داخل نهر می شوند و جذب آب می کنند، باز صاحب نهر می تواند مانع شد.

و حریم نهر آن است که نهر محتاج است در گل ریختن به کنار آن در حین تنقیه، و راه رفتن در کنار آن به جهت اصلاح آن. و این که صاحب زمین به او راه می دهد که در