جامع شتات جلد 10 صفحه 129

1- بحار، ج 25 ص 343.

2- آیۀ 27 سورۀ نوح.

3- آیه 16 سوره رعد.

4- این دعا از دعاهای صحیفه نمی باشد، رجوع کنید؛ بحار، ج 87 ص 176.

که خلق آن ها کار «عقل» است که جوهر مجرّدی است، و به «عقول عشره» قائل شده اند و آن ها را خالق و مدبّر عالم می دانند.

و در دعای عرفۀ [امام سجاد علیه السلام]: «أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، الَّذِی أَنْشَأْتَ الْأَشْیَاءَ مِنْ غَیْرِ سِنْخٍ، وَ صَوَّرْتَ مَا صَوَّرْتَ مِنْ غَیْرِ مِثَالٍ». تا آن جا که می فرماید: «دَبَّرْتَ مَا دُونَکَ تَدْبِیراً، أَنْتَ الَّذِی لَمْ یُعِنْکَ عَلَی خَلْقِکَ شَرِیکٌ، وَ لَمْ یُوَازِرْکَ فِی أَمْرِکَ وَزِیرٌ، وَ لَمْ یَکُنْ لَکَ مُشَاهِدٌ وَ لَا نَظِیرٌ»(1).

و اوضح از این، کلام امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه فی وصف النّحلۀ، بعد از آن که پاره[ای] از خلقت مورچه [را بیان می کند] می فرماید: «فَتَعَالَی الَّذِی أَقَامَهَا عَلَی قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَی دَعَائِمِهَا وَ لَمْ یَشْرَکْهُ فِی فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ وَ لَمْ یُعِنْهُ عَلَی خَلْقِهَا قَادِرٌ وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِی مَذَاهِبِ فِکْرِکَ لِتَبْلُغَ غَایَاتِهِ مَا دَلَّتْکَ الدَّلَالَهُ إِلَّا عَلَی أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَهِ هُوَ فَاطِرُ النَّحْلَهِ لِدَقِیقِ تَفْصِیلِ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ غَامِضِ اخْتِلَافِ کُلِّ حَیٍّ وَ مَا الْجَلِیلُ وَ اللَّطِیفُ وَ الثَّقِیلُ وَ الْخَفِیفُ وَ الْقَوِیُّ وَ الضَّعِیفُ فِی خَلْقِهِ إِلَّا سَوَاءٌ کَذَلِکَ السَّمَاءُ وَ الْهَوَاءُ وَ الرِّیحُ وَ الْمَاءُ»(2). تا آخر خطبه از آن چه مشتمل است بر این مطلب که هر کس به نظر صحیح در آن و امثال آن تأمّل کند، بر توحید [و] یگانگی الهی و نفی شریک و معین و وزیر، بینا می شود.

با وجود آن همه آیات و اخبار صحیحۀ صریحه، به محض نقل ظاهر عبارتی چگونه جرأت قبول توان کرد!؟

و تأویلی که توان کرد (بر فرض صحت و قبول آن) این است که بگوئیم که مراد این