جامع شتات جلد 10 صفحه 205

1- در نسخه: حیوان و ناطق.

اول این که: این الفاظ نام معانی است که مخاطبین علم به آن ها داشته باشند، یا نه. یعنی این که «فاسق» نام «من عُلم فسقه» است. و «مؤمن» نام «من عُلم ایمانه». و «مأتی درهم» نام «ما عُلم انّه مأتا درهم» است. یا نام فاسق و مومن و مأتی درهمِ واقعی است، خواه کسی علم به آن داشته باشد یا نه. و حق این است که این کلام کلامی نیست که در میان علما و ارباب فهم مطرح شود. زیرا که مثل آفتاب روشن است که علم را مدخلیّتی در وضع، نمی باشد.

مقام دویّم این است که: بعد از آن که محقق شد که الفاظ اسامی امور واقعیّۀ نفس الامریّه هستند، آیا هرگاه حکمی متعلق به آن الفاظ متعلق شد، متعلق شده است به همان معانی نفس الامریه به شرط این که مخاطب علم به آن داتشه باشد؟ به این معنی که مثلاً هرگاه شارع بفرماید که «مالک دویست درهم باید زکات بدهد»، آیا این بر کسی لازم است که در حال حاضر خود را مالک دویست درهم می داند؟ یا اگر احتمال بدهد که مالک دویست درهم هست باید تفحص کند از مال خود که آیا مالک هست یا نه-؟ یا آن که مثلاً هرگاه پول مغشوشسی داشته باشد، هرگاه همّت بکند که احتیاط کند، واجب است که همه را بگذارد تا معلوم شود که مالک هست یا نه-؟ یا همین که نمی داند که مالک هست یا نه، بر او چیزی نیست؟

و اظهر در این جا این است که لازم است تفحص. زیرا که هرگاه مولی به عبد خود بگوید که: هر کدامِ شما [که] ده تومان از مال من در نزد [او](1) است، یک تومان را بیاورد. و هر کدام [که] پنج تومان در نزد او است، پنج هزار دینار بیاورد. و هرکس که چهار تومان در نزد او است، چهار هزار دینار بیاورد. واجب است در نزد اهل عرف و عقلاء که بند[ه] ها بروند و حساب کنند مالی که در نزد ایشان است، تا بدانند که هر