جامع شتات جلد 10 صفحه 217

1- این مطابق هیئت ارسطو است. از نظر قرآن و اهل بیت(علیه السلام) همۀ کهکشان ها در آسمان اول هستند.

2- ظلمت نه عدم است و نه عدم بحت. در گذشته تحت تاثیر ارسطوئیات، آن را عدم می دانستند. چنان که نور را هم «مجرّد» می دانستند و حسّ تجربی بشر را که به وضوح حس می کرد که نور مادّه است انکار می کردند. امروز فیزیک بداهت این موضوع را اثبات کرده است که نور ماده است. و در مکتب قرآن و اهل بیت(علیه السلام)، نور و ظلمت وزن دارند؛ امام سجاد علیه السلام در دعا می گوید: «سُبْحَانَکَ تَعْلَمُ وَزْنَ الظُّلْمَهِ وَ النُّورِ»- بحار، ج 83 ص 226 ب سجدۀ الشکر- و بخش تاریک جهان (و نیز عرصۀ ماده تاریک و فضای پر از انرژی تاریک در جهان) به حدی گسترده است که بخش روشن آن قابل مقایسه با آن نیست.

دور فلک اعظم(1)

است که ناشی شده از استتار شمس در قوس تحت الارض. پس صحیح است که گفته شود که نهار در اول خلق شد، چون تقدم بالذات دارد، و تحقق لیل به واسطۀ ملاحظۀ آن است. و این منافات ندارد با این که تقدم زمانی نداشته باشد. و این معنی نسبت به همۀ آفاق مساوی است.

پس صادق است که خلق نهار در همۀ آفاق، قبل از خلق لیل [با]شد. و مراد از خلق لیل همان ازالۀ نور است که تواند مورد ایجاد بود.

پس بنابر این؛ روز اولی که حاصل شد از خلقت آسمان و شمس و نور در زمان اول، آن روز، شب قبل نداشته. به جهت آن که ظلمت سابقه بر آن همان عدم بحت ازلی(2)

بود که منتسم نشده بود به اسم لیل یا نهار.

و اشکال دوم این که: پس چرا در عرف و شرع، لیل را اسناد به یوم آینده می دهند؟ و حال آن که در امکان نسبت به سابق و لا حق، مساوی اند. و آن چه به گمان حقیر می رسد آن است که وجه آن از آن چه گفتیم در دفع اشکال اول، ظاهر می شود. و توضیح آن این است که هرگاه معلوم شد که متحقق بالذات همان امر وجودی است که نور است، و این عدمی را که لیل [می نامیم](3) به اعتبار ملاحظۀ آن امر وجودی است. و این امر عدمی حائل است مابین دو امر وجودی و نسبت آن را به هر یک می توانیم داد، چنان که مانع از ادراک سابق است، مانع از ادراک لاحق است. و اولویت آن نسبت به لاحق این است که از سابق مأیوسیم و امید عود در آن نیست، و ترتّب لاحق را داریم.

پس اولی این است که بگوئیم که شبِ روز آینده است. چون سابق هم در حکم عدم