جامع شتات جلد 10 صفحه 234

1- رجال کشی، ص 556.

2- این فرمایش محقق قمی(ره) درست و مقامش محفوظ. اما در این مسیر، رفتار علامه خصوصیتی دارد که با دیگران فرق دارد. و ذهن سؤال کننده به این فرق معطوف است. علامه ابان بن عثمان را نه تنها در آن مقام نمی بیند بل او را ضعیف می داند و به حدیث های او عمل نمی کند. فخر المحققین به نقل از پدرش، به شدت در تضعیف او سخن گفته است. رجوع کنید؛ جامع الروات اردبیلی(ره) ج 1، ص 12. گرچه میرزا(ره) حدیث های او را صحیحه می داند. با این که ابان شخصیت فعالی بوده و احادیث فراوان از او آمده است، اما برخی حدیث ها از او به ویژه در موضوعات خارج از فقه وارد شده که هیچ تناسبی با علوم اهل بیت(علیه السلام) ندارد.

جمیع ادلّه شرعیه نمی کنند و اکتفا به بعض می کنند، چون حاجت به آن رفع می شود.

و یا به سبب این است که فراموش کرده اند ذکر آن را در نزد ذکر اسم آن شخص. و یا به سبب این است که چون بنای علمای رجال به این است که نقل این اجماع را از کشی می کنند که مقدم است بر ایشان، گاه است در تلو ذکر بعضی از اسماء عبارت کشی را در نقل اجماع بر آن شش نفر (مثلاً) ذکر کرده اند، و در سایر اسماء حواله بر آن شده باشد. و یا به سبب این است که چون در بعض اسماء در کتاب کشی هم ذکر خلاف شده؛ مثل اسدی و مرادی، و مثل حسن بن محبوب و ابن فضال، و مثل فضاله و عثمان بن عیسی. در نظر علامه یا غیر آن ترجیح احد قولین حاصل(1) شده و اکتفا کرده به آن چه اظهر است در او.

و گمان حقیر این است که سائل گمان کرده است که این هجده نفر که مذکور شد همگی «ممّن اجمعت العصابۀ علی تصحیح ما یصح عنهم» می باشند چنان که مستفاد می شود از سؤال بعد از این(2)،

که نوشته است که شیخ المشایخ شیخ جعفر فرموده که فرقی نیست بین «[اجمعت](3) العصابۀ علی تصحیح ما یصح عنه» و بین «اجمعت العصابۀ علی تصدیقه». و این که آن ها عبارت اُخر[ا]ی یکدیگرند. و متفرّع کرده است سؤال خود را بر این. و حال آن که فرق واضح است میان آن عبارت ها. و کشی در دعوی اجماع بر تصحیح ما یصح عنه را مخصوص دوازده نفر اخیر کرده است.

پس شاید آنچه در خلاصه دیده است که علّامه اجماع عصابه بر تصحیح عنه را نگفته، از راه این است که آن ها از شش نفر اول اند، نه از دوازده نفر آخری(4). و اجماع به این معنی در حق آن ها دعوی نشده است. و این منشأ غفلت سائل باشد.