قواعد مهم فقهی جلد 2 صفحه 337

إِلَیهِ العَشِیَّهَ فَأُخبِرُهُ أَنَّ عَائِشَهَ أَخبَرَتْنِی أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله قَضی فِی مِثلِ هَذا أَنَّ الخَراجَ بِالضَّمانِ، فَعَجِلتُ إِلی عُمَرَ فَأَخبَرتُهُ مَا أَخبَرَنِی عُروَهُ عَنْ عَائِشهِ عَنْ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله . فَقَالَ عُمَرُ فَما أَیسَرَ عَلیَّ مِنْ قَضاءٍ قَضَیتُهُ، اللهُ یَعلَمُ أَنّی لَمْ أُردْ فِیهِ إِلّا الحَقَّ فَبلَغتْنِی فِیهِ سُنَّهُ عَنْ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله أَفَأَرِدَّ قَضاءَ عُمَرَ، وَأَنفِدْ سُنّهَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَراحَ إِلیَهِ عُروَهُ فَقَضی لِیَ أَنْ آخُذَ الخَراجَ مِنَ الّذی قَضی بِهِ عَلیَّ لَهُ؛ غلامی خریدم و از او کار کشیدم و از منافعش بهره بردم سپس برای من آشکار شد که دارای عیبی است. شکایت خود را پیش عمر بن عبدالعزیز بردم و او نسبت به برگرداندن غلام به نفع من قضاوت کرد که آن را برگردانم و بر علیه من قضاوت کرد باید که فایده ای که از او بردم را بازگرداندم. نزد عروه آمدم و او را از این مطلب باخبر ساختم. گفت: شب هنگام نزد او خواهم رفت و او را باخبر می کنم که عایشه به من خبر داد که رسول الله صلی الله علیه و آله در مثل این قضیه قضاوت کرد بر اینکه خراج در مقابل ضمان است. من زودتر نزد عمر رفتم و او را از آنچه که عروه برایم از عایشه و رسول الله صلی الله علیه و آله نقل کرده بود مطلع ساختم. عمر گفت: چقدر راحت وسهل است بر من حکمی که بر طبق آن قضاوت کردم. خدا می داند که من در آن جز حق اراده نکردم، تو سنتی از رسول خدا را به من رساندی اینک قضاوت عمر مردود و سنت رسول خدا را نافذ می دانم. آن گاه عروه نزد او رفت و به نفع من اینگونه قضاوت کرد که خراج را از کسی که بر علیه من به نفع او قضاوت شده بود بستانم».(1)

این روایت را بیهقی در کتاب سنن از طرق دیگری که همگی به عایشه منتهی می شوند و در طرق آنها عروه هست روایت کرده سپس آن را از شریح و بدون استناد به رسول خدا با این عبارت نقل کرده است: «وَلَکَ الغِلَّهُ بِالضّمانِ؛ غله در مقابل ضمان از آن توست».(2)

ظاهرآ این روایات از داستان واحدی حکایت می کنند و از ضمیمه کردن بعضی به بعض دیگر استفاده می شود که در خصوص ابواب بیع وارد شده اما