موضوع شناسی فقه صفحه 43

مصالح و تغییر احکام :

1- گاهی مصلحت و یا مفسده ی یک موضوع مثلاً مورد تصریح شارع مقدس شده و از ناحیه ی آن علت مصرّح حکم نیز جعل شده است و این برای ما قابل فهم است .

در این صورت با رخت بر بستن آن مصلحت و یا مفسده ای که جنبه علیت داشت ، حکم نیز رخت بر می بندد .

2- گاهی هم مصلحت به نحو حکمت است ، منتهی ممکن است که در مورد یا مواردی آن مصلحت نباشد لکن مع ذلک شارع یا ائمه اطهار علیهم السلام ، همان حکم را بار کرده باشند .

در این صورت نمی توان با صرف از میان رفتن مصلحت ، حکم را ملغی دانست .

3- و اما اگر به مصلحت و مفسدت در کلام شارع تصریح نشده باشد لکن عقل از روی یقین و به نحو قطعی ، علت جعل حکم را بشناسد ، چنین علتی نیز مثل علت مخصوص بوده و حکم دائر مدار این علت است .

لذا اگر عقل حدس قطعی نزند و احتمال خلاف در آن بدهد ، مثل همان حکمت است که حکم دائر مدار آن نمی باشد ، فی المثل اگر شارع دفن میت را واجب دانست و ما یقین کردیم که علت دفن صرفاً جلوگیری از انتشار بوی تعفن آن است، درصورتی که شخصی در صحاری و یا بیابان بمیرد که کسی در انجا سکونت ندارد و یا محل عبور و مرور کسی نیست ، دفن چنین کسی واجب نخواهد بود . اما اگر جلوگیری از انتشار بوی تعفن یکی از حکمتهای مترتب بر دفن باشد یعنی که حکمت های دیگری از جمله احترام به میت و ... هم مطرح باشد ، حتی در بیابان هم باید که میت را دفن نمود .