علل الشرائع جلد1 صفحه 179

و به واسطه روح حقّ را از باطل، هدایت را از گمراهی، صحیح را از خطاء تمیز می دهد و نیز به واسطه روح می داند و فرا می گیرد، حکم کرده و تعقّل می نماید، حیاء می کند و جوانمردی می نماید، می فهمد، احتیاط می کند و پیشی می گیرد

ده صفت دیگر برای روح ناطقه

ده صفت دیگر به خصال و اوصاف نامبرده مقرون بوده که عبارتند از:

ایمان، بردباری، عقل، علم، عمل، نرمی، پرهیزکاری، صدق، صبر، مدارا.

در این خصال دهگانه تمام دین جمع می باشد.

دشمنان صفات روح ناطقه

هر کدام از صفات و اخلاق روح ناطقه دشمنی دارند به این شرح:

دشمن ایمان کفر و دشمن حلم و بردباری حماقت و دشمن عقل گمراهی و دشمن علم جهل و نادانی و دشمن عمل واماندگی و دشمن نرمی و آرامی شتاب زدگی و دشمن پارسایی ارتکاب گناه و دشمن صدق، کذب و دشمن صبر، بی تابی نمودن و دشمن مدارا نمودن، درشتی کردن می باشد.

روشن است وقتی ایمان سست گردید کفر بر شخص مسلّط شده و او را به کار گرفته و بین وی و آنچه امید منفعتش است حائل و مانع می شود ولی هنگامی که ایمان سخت و مستحکم شد کفر در مقابلش خاضع و خاشع گردیده و ایمان آن را به کار می گیرد.

و نیز واضح است که هر گاه حلم و بردباری ضعیف و سست گردید حماقت بر آن غالب شده و احاطه اش می نماید و انسان را معلّق در هوا نگاه داشته و لباس خواری و ذلّت به بدنش می نماید ولی وقتی حلم در انسان استوار گردید حماقت رسوا شده و عیبش آشکار گردیده و بدی و قبحش برملا گشته و مذمّتش زیاد می گردد.

و زمانی که نرمی استوار و محکم گردد شخص از سستی و شتاب زدگی اجتناب کرده و حدّت و تیزی شایع گشته و وقار و سنگینی ظاهر شده و عفاف و پرهیزکاری علنی گردیده و وقار و آرامی در او معلوم می نماد.

و هنگامی که پرهیزگاری در شخص ضعیف گردد فجور بر وی مسلّط شده و

گناه ظاهر و دشمنی آشکار و ستم و بیدادگری زیاد و حماقت و عمل به باطل پدید می آید.

و موقعی که صدق و راستی ضعیف شود، کذب و دروغ زیاد و افتراء شایع و بهتان پدیدار خواهد شد.