علل الشرائع جلد1 صفحه 180

ولی موقعی که صدق و راستی تحقّق یافت دروغ دور شده و خوار و خاموش گشته و افتراء زائل و بهتان توهین گردیده، نیکی نزدیک و خیر قریب و آز و حرص دور می شود، و هنگامی که صبر و شکیبایی سست گردید دین ضعیف و حزن زیاد و بی تابی نزدیک و اعمال حسنه برچیده و اجر و ثواب پامال می گردد، ولی اگر صبر سخت و استوار باشد دین خالص گشته و حزن و اندوه زائل گردیده و بی تابی به تأخیر افتاده و افعال حسنه احیاء شده و اجر و ثواب عظیم گردیده و حزم و احتیاط آشکار شده و سستی و تنبلی رخت بر می بندد، و زمانی که مدارا ترک گردد خیانت آشکار شده و درشت خویی پیدا و ستم زیاد و علم و دانش ترک و عمل و کردار ضعیف شده و دین از بین رفته و صبر و شکیبایی سست گردیده و پارسایی و پرهیزگاری مغلوب واقع شده، راستی و صدق رو به ضعف رفته و تعبّد اهل ایمان باطل می گردد.

اخلاق و صفات دهگانه عقل

عقل دارای ده خلق صالح و پسندیده است به این شرح:

حلم (بردباری) علم (دانش) رشد (هدایت شدن و استقامت نمودن بر طریق حقّ) عفاف (باز داشتن نفس از محرّمات) صیانت (بازداشتن نفس از شبهات و مکروهات) حیاء (آزرم و شرم) رزانت (مغلوب محرّکات شهویّه و غضبیّه واقع نشدن)

مداومت بر کارهای خیر، کراهت داشتن از کارهای شرّ، اطاعت نمودن از ناصحین.

و هر کدام از این ده خلق به ده خصلت منشعب می گردد:

شعبات دهگانه حلم

از حلم و بردباری ده شعبه منشعب می شود به این شرح:

نیکو بودن عواقب امور، بین مردم پسندیده و ممدوح بودن، بلند مقام بودن، خالی بودن از سفاهت، مرتکب کار پسندیده شدن، مصاحبت با نیکان، بر حذر بودن از پستی های دنیوی، برکنار بودن از رذائل و ذمائم اخلاقی، آشکار بودن آرامی و نرمی، نزدیک بودن به درجات عالی

شعبات دهگانه علم

از علم و دانش ده شعبه منشعب می شود به این شرح:

شرافت و سروری اگر چه صاحب علم قبل از تحصیل آن پست و دون باشد، عزّت اگر چه صاحب علم قبل از اتّصاف به علم خوار بوده باشد، غناء و بی نیازی