علل الشرائع جلد1 صفحه 418

سپس فرمود: وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (و بشویید دست های خود را تا آرنج) پس از آن بین

شستن و مسح کردن فرق گذارد و فرمود: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ (و به سرهای خود مسح کنید) از این فقره که فرموده «برؤوسکم» دانستیم که مسح به جزئی از سر باید باشد به خاطر کلمه «باء» سپس پاها را عطف به سر نمود یعنی در پاها نیز مسح به جزئی از آنها باید باشد همان طوری که دست ها را به صورت وصل فرمود لذا دست ها را مانند صورت باید کلا شست در مسح پاها فرمود: وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ (یعنی پاها را تا برآمدگی روی پا مسح کنید) از این عطف می فهمیم که مسح پاها مانند سر به جزئی از آنها باید باشد، سپس رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله آن را برای مردم تفسیر فرمودند ولی آنها این حکم را تضییع کرده و به آن عمل نکردند.

پس از آن حقّ تعالی فرمود: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ (پس نیافتید آب را به خاک پاک تیمم کرده و آن را به صورت های خود بکشید).

در این آیه شریفه حقّ تعالی نسبت به کسی که واجد و دارنده آب نیست وجوب شستن را وضع و ساقط و به جای آن مسح را واجب نموده و فرموده: به وجوه و صورت های خود مسح نمایید و پس از آن کلمه «و ایدیکم» یعنی دست های خودتان را به آن عطف کرده سپس فرموده «منه» یعنی از آن تیمم منظور «متیمّم به» یعنی خاک می باشد و حاصل معنا این می شود.

در صورتی که آب نیافتید به خاک پاک تیمم کرده پس از جزئی و مقداری از آن خاک به صورت و دست های خود مسح بکشید و علّت این

که فرموده از مقداری از آن خاک به صورت و دست های خود بکشید:

آن است که حقّ تعالی می داند تمام آن خاک بر صورت کشیده نمی شود زیرا دست را که روی خاک می زنند خاک به مقداری از دست می چسبد و به مقداری دیگر از آن نمی چسبد لذا وقتی دست را به صورت می کشند جزئی از آن خاک به صورت مسح می شود نه تمام آن، سپس فرموده:

ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ یعنی خدا نمی خواهد حرج بر شما جعل کند یعنی در دین مقصود از حرج، ضیق و تنگی می باشد.

باب صد و نود و یکم سرّ وضوء دادن فقط جوارح چهارگانه

حدیث (1) محمّد بن موسی بن متوکل رحمه اللَّه علیه از علی بن حسین سعدآبادی، از احمد بن ابی عبد اللَّه، از پدرش، از فضاله از حسن بن ابی العلاء، از حضرت ابی عبد اللَّه علیه السّلام نقل کرده که آن جناب فرمودند:

چند نفر یهودی محضر مبارک رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله مشرف شدند دو راجع به مسائلی از حضرتش سؤال کردند و در ضمن آنچه پرسیدند عرضه داشتند: ای محمّد بفرمایید: برای چه اعضاء چهارگانه (صورت، دست، پا، سر) را که نظیف ترین و پاکیزه ترین مواضع جسد هستند وضوء می دهند؟

نبیّ اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمودند: هنگامی که شیطان آدم را وسوسه کرد و او را به درخت منهی نزدیک کرد و آن حضرت به درخت نگریست آب رو و رونق و جلاء صورتش رفت، سپس ایستاد و به طرف درخت حرکت کرد و این اوّلین گامی بود که در عالم وجود به طرف خطاء و لغزش برداشته شد، پس از آن با دستش از

میوه درخت تناول کرد پس زینت و پوشش از جسد و اندامش ریخت، آدم دست بر سر نهاد و گریست و زمانی که حقّ تعالی توبه آدم را پذیرفت بر او و بر فرزندانش واجب کرد که این جوارح و اعضاء چهارگانه را وضوء دهند و شرحش چنین است:

چون به درخت نگریست به او امر کرد صورتش را بشوید و چون با دستها از درخت تناول نمود او را مأمور ساخت که آنها را تا آرنج بشوید و به خاطر آن که دست بر سر نهاد مسح سر را بر او واجب نمود و بالاخره چون با پاها به طرف لغزش و خطاء گام برداشت مسح قدمین را بر او لازم نمود.

حدیث (2) محمّد بن علی ماجیلویه، از عمویش محمّد بن ابی القاسم، از محمّد بن علی کوفی، از محمّد بن سنان نقل کرده که حضرت ابا الحسن الرضا علیه السّلام در جواب مکتوب و نامه وی مرقوم فرمودند:

علّت وضویی که به خاطرش شستن صورت و دو ذراع و مسح سر و پاها واجب شده آن است که بنده در مقابل حقّ تعالی می خواهد بایستد و با جوارح و اعضاء ظاهری او را ملاقات نماید لذا شستن صورت به خاطر سجود و خضوع لازم گردیده و شستن دو دست به جهت حرکت دادنشان و این که به توسط آنها رغبت و میل و خوف و وحشت و بریدن و جدا کردن واقع می شود واجب شد و مسح سر و دو پا به خاطر آن که ظاهر و آشکار بوده و در تمام حالات به واسطه آنها استقبال صورت