لوامع صاحبقرانی، مقدمه، ص: 1 صفحه 382

گرفته است، و در بعضی از نسخ من لا یحضر و کل نسخ تهذیب لفظ اللَّه نیست و بر تقدیر بودن معنیش آنست که هر چه را حق سبحانه و تعالی بر روی آن مو آفریده است و ته آن نمی نماید پس بر بندگان لازم نیست که طلب آن کنند، و یا از آن تفتیش نمایند یعنی حق سبحانه و تعالی نفرموده است که تخلیل کنید همین بس است که نفرموده است شما مکنید و مپرسید که کار شما مثل بنی اسرائیلیان نشود که هر چند لجاجت بیشتر کردند کار بر ایشان دشوارتر شد، حق سبحانه و تعالی به

ایشان فرمود که گاوی بکشید هر گاوی را که می کشتند صحیح بود آن قدر ابرام کردند در سؤال که آخر نوع منحصر در فرد شد و زر بسیار دادند و خریدند.

و محتمل است که مراد حضرت همین باشد که هر چه مو او را فرا گرفته است ته آن را واجب نیست شستن و لیکن جاری می سازد آب را بر روی مو پس ظاهر شد که هر گاه موی رو خواه ریش و خواه سبیل و خواه ابرو ظاهرش را می باید شست و شستن زیر مو واجب نیست.

و بر این مضمون حدیث صحیح محمد بن مسلم نیز وارد شده است و خلافی نیست که اگر مو کثیف باشد و ته آن ننماید ظاهر مو را می شویند و تخلیل باطن نمی کنند، و اما اگر مو تنک باشد و ته آن نماید آیا تخلیل آن می باید کرد؟ مشهور میان علما آنست که تخلیل واجبست چون حضرت فرمود که هر چه آن را مو فرا گرفته باشد تخلیل نمی باید کرد، و در اینجا مو فرا نگرفته است و ظاهر آنست که همین که آب بریزد و دست برو کشد کافی باشد، و لیکن احوط آنست که تخلیل بکند چون متأخرین علما نقل اجماع کرده اند که هر چه ته مو پیدا باشد واجب است شستن آن، و هر چه پیدا نیست واجب نیست به اجماع علما پس خلافی نمی ماند بحسب تحقیق.

و شیخ بهاء الدین محمد رحمه اللَّه می گفتند که چون وجه از مواجهه است