لوامع صاحبقرانی، مقدمه، ص: 1 صفحه 94

است، و این معنی ظاهر است که مدار قدماء ما بر کتابهائی بوده است که ثقات اصحاب ائمه معصومین صلوات اللَّه علیهم از حضرات روایت کرده بودند و لیکن چون هر روز آن چه می شنیدند در کتاب خود می نوشتند، و آن کتب نزد علما مضبوط بود و لیکن اخبار آنها منتشر بود، جمعی دیگر از فضلای اصحاب ائمه صلوات اللَّه علیهم مثل محمد بن ابی عمیر، و صفوان بن یحیی، و حماد بن عیسی، و بزنطی آن کتب را مترتب ساخته کتابها تصنیف نمودند بترتیب کتب فقهی، و روایات مثل زراره و محمد بن مسلم، و برید، و فضیل، و لیث، و امثال ایشان را در کتب خود نقل می نمودند. معاصران ایشان ملاحظه اصول با فروع می نمودند، هر کتابی که اصلا غلط در آن نبود و روات آنها در نهایت عدالت و فضیلت بودند بلکه مدایح ایشان و کتابهای ایشان را از حضرات شنیده بودند از میان چندین هزار کتاب چهار صد کتاب را اعتبار نمودند، و اجماع بر عمل باین کتب واقع شد، و فضلاء ثلثه رضی

اللَّه عنهم، اکثر بلکه همه آن چه نقل نموده اند در این کتب اربعه از آن چهار صد اصل نقل نموده اند، و بسیار ظاهر است فرق میان کسی که از کسی نقل کند یا از کتاب کسی نقل کند چون از کتاب که نقل کند جمعی هستند و بوده اند که رجوع به آن کتاب که می کرده اند، اگر نبوده است او را کذاب و وضاع حدیث می نامیده اند، و چنین کتابی را مطلقا اعتبار نمی کرده اند به واسطه یک کذبی که ممکن است سهوا از او واقع شده باشد یا دیگری آن خبر را عمدا از کتاب او انداخته باشد، و بنا بر این است که عامه و خاصه نیز اعتبار کرده اند کتب لغت متأخرین را مثل صحاح و قاموس، هر چند کافر و فاسق بوده اند به محض آن که چون ایشان ناقلند و اگر دروغی در کتاب ایشان می بود فضلای اهل لغت آن را اعتبار نمی کرده اند، پس اگر این هر سه فاضل خبری نقل کنند از شخصی گاه باشد که علم به همرسد و گاه باشد که ظن قریب بعلم به همرسد.