- سخن مترجم 1
- اشاره 17
- 1/1 حقیقت خرد 19
- 2/1 آفرینش خرد و نادانی 21
- چشم اندازی بر آفرینش عقل و جهل 23
- 5/1 فزونی و کاستی خرد در دوران زندگی 33
- 1/2 ارمغان خدایی 39
- 2/2 بهترین بخشش 41
- 3/2 بنیاد انسان 43
- 4/2 ارزش انسان 45
- 5/2 نخستین پایۀ اسلام 47
- 6/2 دوست انسان 47
- 8/2 پشتیبان مؤمن 49
- 7/2 دوست و راهنمای مؤمن 49
- 9/2 زیباترین آرایه 51
- 10/2 بزرگترین بی نیازی 53
- 11/2 نیاز دانش به خرد 55
- 1/3 اهتمام بر خردورزی 61
- 3/3 حجّیت خرد 79
- 4/3 نقش خرد در حسابرسی اعمال 81
- 5/3 نقش عقل در پاداش اعمال 83
- الف:وحی 89
- 1/4 آنچه خرد را نیرومند می سازد 89
- ب:دانش 91
- ج:ادب 93
- د:تجربه 95
- ه:گردش در زمین 95
- و:رایزنی 97
- ح:جهاد با نفس 97
- ز:تقوا 97
- ط:یاد خدا 99
- ک:پیروی از حق 99
- ی:زهد در دنیا 99
- ل:همنشینی حکیمان 101
- م:ترحّم بر نادانان 101
- ن:کمک خواستن از خداوند 101
- د:کرفس 103
- ب:کدو 103
- الف:روغن (چرب کردن پوست) 103
- ج:گلابی 103
- و:شیر 105
- ح:سداب 105
- ز:سرکه 105
- ن:تُرنج 107
- ک:آب 107
- م:خُرفه 107
- ی:انار با لایۀ نازک آن 107
- ل:حَجامت کردن 107
- 1/5 لشکریان خرد و نادانی 111
- الف:دانش و حکمت 117
- 2/5 نشانه های خرد 117
- ب:شناخت خدا 121
- ج:دین 125
- د:کمال دین 127
- ه:مکارم اخلاق 127
- ی:گفتار درست 143
- ط:بهره وری از عمر 143
- م:گمانه زنی درست 145
- ک:تجربه اندوزی 145
- ل:تدبیر نیکو 145
- س:ترک بیهودگی ها 147
- ن:بی رغبتی به دنیا 147
- ف:رستگاری 151
- ر:خوبی دنیا و آخرت 155
- 3/5 آنچه خرد با آن آزموده شود 157
- ب:سخن 157
- الف:عمل 157
- ج:سکوت 159
- د:رأی و نظر 161
- و:نوشتن 161
- ه:پیام رسان 161
- 4/5 بنیادهای سنجش خرد 163
- ز:تصدیق و انکار 163
- ح:دوست 163
- 5/5 ویژگی های خردمندان 167
- 6/5 ویژگی های خردمندان 183
- 7/5 ویژگی های خردمندان 185
- 8/5 نشانه های کمال عقل 189
- 9/5 خردمندترین انسان 193
- 1/6 هوای نفس 199
- 2/6 گناه 203
- 4/6 آرزو 207
- 5/6 نخوت 207
- 8/6 آز 209
- 7/6 خشم 209
- 9/6 خودپسندی 211
- 11/6 دنیا دوستی 213
- 12/6 باده نوشی 215
- 13/6 مست کننده های پنجگانه 215
- 15/6 تنبلی 217
- 14/6 خوشگذرانی زیاد 217
- 18/6 مرزشکنی 219
- 16/6 زیاده طلبی 219
- 17/6 همنشینی نادان 219
- 21/6 زیاده روی در خوردن گوشت گاو و حیوانات وحشی 221
- 19/6 جدال با ابله 221
- 20/6 نشنیدن سخن خردمند 221
- 1/7 واجبات خردمند 223
- 2/7 آنچه بر خردمند حرام است 225
- 4/7 آنچه سزاوار خردمند نیست 237
- اشاره 242
- اشاره 244
- پژوهشی در معانی جهل 247
- اشاره 254
- 1/2 سرزنش نادانی 254
- الف:بزرگ ترین مصیبت 254
- ب:ناگوارترین بیماری 256
- د:زیانبارترین دشمنان 256
- ج:بدترین تنگدستی 256
- 2/2سرزنش نادان 258
- 3/2 گوناگون 262
- 1/4 آثار نادانی 272
- الف:کفر 272
- ب:بدی ها 274
- د:مرگ جان 276
- و:اختلاف و جدایی 278
- ز:لغزش 280
- ح:خواری 280
- ط:افراط و تفریط 282
- ک:گوناگون 282
- ی:بدی دنیا و آخرت 282
- ج:نادانی به عیبهای خویش 296
- د:نادانی به حدّ خویش 296
- الف:خودرأیی 296
- ب:از خود راضی بودن 296
- ح:اظهار هر آنچه می داند 298
- ه:تنافی دانش و عمل 298
- و:زشت دانستن آنچه خود،مانندش را انجام می دهد 298
- ز:انجام گناهان 298
- ک:خندۀ بدون شگفتی 300
- 4/4 نادان ترین مردم 300
- ی:فریفتگی به خداوند 300
- ط:انکار هر آنچه می شنود 300
- الف:آموزش 304
- 1/5 آنچه بر نادان واجب است 304
- ب:توبه و بازگشت 308
- ج:تقوا 308
- د:توقّف به هنگام شبهه 308
- ه:اعتراف به نادانی 312
- و:عذرخواهی از نادانی 312
- ح:طلب آمرزش از نادانی 314
- الف:سخن ندانسته 316
- 2/5 آنچه بر نادان حرام است 316
- ب:انکار آنچه نمی داند 318
- 3/5 نادانیِ پسندیده 320
- 4/5 آنچه در رفتار با نادان شایسته است 326
- الف:سلام گفتن به هنگام گفتگو 326
- ب:سکوت هنگام نزاع و درگیری 328
- ج:بردباری 330
- و:نافرمانی 332
- د:تعلیم 332
- ه:عدم اطمینان 332
- 1/6 معنای جاهلیت 338
- اشاره 338
- الف:عبادت غیر خدا 356
- ب:فرزند قرار دادن برای خداوند 356
- ه:برخی چارپایان را حرام کردن 358
- ج:جن را شریک خداوند قرار دادن 358
- ح:انکار رستاخیز 368
- پژوهشی در عقاید جاهلیت 368
- الف:زنده به گور کردن دختران 376
- 4/6 کارهای جاهلی 376
- ب:فرزند کُشی 378
- ج:زشتی ها 380
- ه:شراب و قمار،بتها و تیرهای قرعه 382
- ز:فال بد زدن 384
- و:خون آلود کردن کودک 384
- ی:مُهره بستن 386
- ح:به جن پناه بردن 386
- ک:نوحه گری 386
- ط:قربانی برای جنّ 386
- ل:سوگند به غیر خدا 388
- 5/6 اسلام،نابود کنندۀ سنّتهای جاهلی 388
- 1/7 بازگشت به عقب 404
- الف:نشناختن امام 406
- 2/7 اسباب بازگشت به جاهلیت 406
- ب:باده نوشی 408
- اشاره 409
- پژوهشی در اسباب بازگشت به جاهلیت 409
- هشدار قرآن 410
- عوامل ارتجاع 411
- حرف الالف 435
- حرف البا 437
- حرف الجیم 440
- حرف الثا 440
- حرف الحا 441
- حرف الذال 441
- حرف الخا 441
- حرف الدال 441
- حرف السیرا 442
- حرف الصاد 443
- حرف السیر 443
- حرف الطا 444
- حرف الغیر 445
- حرف الغیر 445
- حرف القاف 446
- حرف الکاف 446
- حرف اللام 448
- حرف المیم 448
- حرف النون 452
- حرف الیا 453
- حرف الواو 453
تَفَرَّغَ لَهُ...وأعرِض عَنِ الجُهّالِ،وَاحلُم عَنِ السُّفَهاءِ،فَإِنَّ ذلِکَ فَضلُ الحُلَماءِ وزَینُ العُلَماءِ،إذا شَتَمَکَ الجاهِلُ فَاسکُت عَنهُ سَلَمًا وجانِبهُ حَزمًا،فَإِنَّ ما بَقِیَ مِن جَهلِهِ عَلَیکَ وشَتمِهِ إیّاکَ أکثَرُ (1).
1102-الإمام علیّ علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَهِ إلَیهِ-:لا تُنازِع جاهِلًا (2).
1103-عنه علیه السلام: لا تُنازِعِ السُّفَهاءَ ولا تَستَهتِر بِالنِّساءِ،فَإِنَّ ذلِکَ یُزری بِالعُقَلاءِ (3).
1104-الإمام الباقر علیه السلام: النّاسُ رَجُلانِ:مُؤمِنٌ وجاهِلٌ،فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ،ولا تُجَهِّلِ الجاهِلَ فَتَکونَ مِثلَهُ (4).
ج:الحِلم
1105-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ثَلاثٌ مَن لَم یَکُنَّ فیهِ لَم یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ:وَرَعٌ یَحجِزُهُ عَن مَعاصِی اللّهِ،وخُلُقٌ یُداری بِهِ النّاسَ،وحِلمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ (5).
1106-الإمام علیّ علیه السلام: لا تَفضَحوا أنفُسَکُم لِتَشفوا غَیظَکُم،و إن جَهِلَ عَلَیکُم جاهِلٌ فَلیَسَعهُ حِلمُکُم (6).
1107-عنه علیه السلام -مِن وَصِیَّتِهِ لِلحَسَنِ علیه السلام-:اُوصیکَ بِمَغفِرَهِ الذَّنبِ،وکَظمِ الغَیظِ،وصِلَهِ الرَّحِمِ،وَالحِلمِ عِندَ الجاهِلِ (7).
1108-عنه علیه السلام: احتِمالُ الجاهِلِ صَدَقَهٌ (8).
1109-عنه علیه السلام: المُؤمِنُ حَلیمٌ لا یَجهَلُ،وإن جُهِلَ عَلَیهِ یَحلُمُ (9).
1110-موسَی بنُ مُحَمَّدٍ المُحارِبیُّ عَن رَجُلٍ:إنَّ المَأمونَ قالَ لَهُ [أیِ الإِمامِ الرِّضا علیه السلام ]:
هَل رُوِّیتَ مِنَ الشِّعرِ شَیئًا؟فَقالَ:قَد رُوِّیتُ مِنهُ الکَثیرَ.فَقالَ:أنشِدنی أحسَنَ ما رُوِّیتَهُ فِی الحِلمِ.فَقالَ علیه السلام:
1- (1) منیه المرید:140، [1]بحار الأنوار:18/226/1؛ [2]المعجم الأوسط:6908/78/7 وفیه«فضل الحکماء»بدل«فضل الحلماء»،تاریخ دمشق:414/16،البدایه والنهایه:329/1 [3] کلاهما نحوه وکلّها عن عمر بن الخطّاب،وراجع کنزالعمّال:44176/143/16.
2- (2) شرح نهج البلاغه:39/259/20.
3- (3) غررالحکم:10422. [4]
4- (4) الخصال:57/49 عن أبی حمزه الثمالی.
5- (5) الکافی:1/116/2، [5]المحاسن:13/66/1 [6] کلاهما عن السکونی عن الإمام الصادق علیه السلام وفیه«لم یقم»بدل«لم یتمّ»،الفقیه:5762/360/4 عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبیه جمیعًا عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله،بحار الأنوار:59/422/71؛ [7]وراجع شعب الإیمان:8423/339/6. [8]
6- (6) غرر الحکم:10240. [9]
7- (7) تحف العقول:222،شرح الأخبار:794/443/2 عن محمّد بن حنیف؛البدایه والنهایه:328/7 ولیس فیه صدره،المناقب للخوارزمی:384 عن محمّد بن الحنفیّه.
8- (8) بحار الأنوار:36/345/57، [10]مدینه المعاجز:350/547/1 [11] نقلًا عن کتاب عیون المعجزات للسیّد المرتضی رحمه الله وکلاهما عن میثم.
9- (9) الکافی:17/235/2 [12] عن إبراهیم الأعجمی عن بعض أصحابنا و ص 1/229 عن عبداللّه بن یونس عن الإمام الصادق عن الإمام علیّ علیهما السلام،تنبیه الخواطر:202/2، [13]أعلام الدین:110 [14] عن إبراهیم العجمی عن بعض أصحابنا عنه علیه السلام.