پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 109

5 _ 4 _ وجوب عقلی طلب علم

از امام صادق علیه السلام پرسیدند :

«آیا بندگان می توانند به عقل، از غیر آن اکتفا کنند؟ (عقل را کافی بدانند؟)»

حضرت پاسخ دادند:

«إِنَّ الْعاقِلَ لِدَلالَهِ عَقْلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وَ زینَتَهُ وَ هِدایَتَهُ، عَلِمَ أَنَّ اللّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ وَ عَلِمَ أَنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّهً وَ أَنَّ لَهُ کَراهِیَّهً وَ أَنَّ لَهُ طاعَهً وَ أَنَّ لَهُ مَعْصیَهً. فَلَمْ یَجِدْ عَقْلَهُ یَدُلُّهُ عَلی ذلِکَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لا یُوصَلُ إِلَیْهِ إِلّا بِالْعِلْمِ وَ طَلَبِهِ وَ أَنَّهُ لا یَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ یُصِبْ ذلِکَ بِعِلْمِهِ. فَوَجَبَ عَلَی الْعاقِلِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الأَدَبِ الَّذی لا قِوامَ لَهُ إِلّا بِهِ.»

«عاقل به دلالت عقل خویش _ که خداوند، آن را استواری و زینت و هدایت او قرار داده است _ دانست که اللّه، حقّ است. و خداوندگارش است. و دانست که خالقش برخی موارد را خوش و پاره ای را ناخوش می دارد و برای او طاعت و معصیتی است. آنگاه عقل خود را راهنما به سوی آن (محبّت و کراهیّت و طاعت و معصیت) نیافت و دانست که بدان نمی توان دست یافت مگر به وسیله علم و طلب آن. و (دانست که) اگر با علمش به این امور نرسد (علم به این ها نیابد)، از عقلش سودی نمی برد. پس بر انسان عاقل واجب است که طلب علم کند و نیز به دنبال کسب ادبی باشد که جز به آن استوار نمی گردد.»

وقتی عاقل بفهمد که خالق و مدبّری دارد و پروردگارش را بشناسد، عقلا حقّ امر و نهی برای خداوند قائل می شود و می یابد که با عقل خویش، راهی به سوی محبّت و کراهیّت و طاعت و معصیت خداوند ندارد. لذا درمی یابد که اگر کسانی از جانب خداوند آمدند و صدق مدّعایشان اثبات شد، برای اطّلاع از اوامر و نواهی الهی باید به آن حجج الهی رجوع کند. در گذشته گفتیم که علم مطبوع، نیازمند علم مسموع است. و وجه این نیازمندی را در این حقیقت یافتیم که چه بسیار علوم مطبوعی که به علّت وجود حجابها،