پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 110

مغفول واقع می شوند و علم مسموع از حجج الهی _ بنابر شأن تنبیهی که آنان واجدند _ می تواند این حجابها را بزداید.

امّا در این قسمت _ با توجّه به کلام امام علیه السلام _ وجه دیگری از احتیاج علم مطبوع به علم مسموع ظاهر می شود. حضرت می فرمایند : «عَلِمَ... أَنَّهُ لا یَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ یُصِبْ ذلِکَ بِعِلْمِهِ»: «می فهمد که ... اگر به این امور علم پیدا نکند، از عقلش سودی نمی برد.»

بنابراین در اینجا، احتیاج علم مطبوع (یعنی عقل عاقل که حجّت باطنی است)، به شأن تعلیمیِ علم مسموع از حجّت های ظاهری مطرح شده است. انبیاء و ائمّه: در بسیاری موارد، حقائقی را به بشر می آموزند که او با عقل خویش به آنها راه نمی یابد. از مهم ترین این موارد، نمایاندن مواردی است که خداوند، خشنود یا ناخشنود است و مواردی که طاعت و معصیت او را نشان می دهد. عاقل می فهمد که آنچه با عقل خویش می یابد، پایان راه نیست و نباید به آن اکتفا کند، پس این را هم می یابد که اگر به این غیر مستقلّات عقلیّه علم پیدا نکند، عقل به تنهایی سودی به حالش ندارد. بهره عقل وقتی به او می رسد که او را تا در خانه حجّت خدا ببرد و به دریای علم او پیوند دهد. لذا علم را _ و همراه آن ادب را _ عقلا طلب می کند. در مباحث قبل، آمد که ادب عالمان، مایه افزایش عقل نیز هست.

5 - 5 - امامت علم برای عقل

امام سیّد السّاجدین علیه السلام ، هنگامی که در بستر شهادت قرار داشتند، به فرزندشان امام باقر علیه السلام وصایایی فرموده اند که در ضمن آن آمده است:

«یا بُنَیَّ! إِنَّ الْعَقْلَ رائِدُ الرُّوحِ، وَ الْعِلْمُ رائِدُ الْعَقْلِ، وَ الْعَقْلُ تَرْجَمانُ الْعِلْمِ.»(1)

«رائد» در لغت چنین معنا شده است:

«فرستاده ای است که گروهی او را به جایی که می خواهند در آن فرود آیند